Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie (Łk 10,25-37), w potocznej polszczyźnie przypowieść o dobrym Samarytaninie, to odpowiedź Jeszui (Jezusa) na pytanie znawcy Prawa: „A kto jest moim bliźnim?” (Łk 10,29). Pobitemu na drodze do Jerycha pomaga nie kapłan ani lewita, lecz Samarytanin, a Jeszua kończy wezwaniem, by słuchacz sam stał się bliźnim potrzebującego. Przypowieść zapisał tylko Łukasz.
W skrócie
- Gdzie: Łk 10,25-37, tylko u Łukasza (zob. streszczenie Łukasza 10).
- Komu i kiedy: znawcy Prawa, który wystawiał Jeszuę na próbę, w czasie podróży do Jerozolimy (Łk 9,51).
- Główny sens: miłość bliźniego z Kpł 19,18 nie zaczyna od pytania, kto się kwalifikuje, tylko działa wobec potrzebującego — także ponad granicą narodu i wspólnoty religijnej.
- Kluczowy werset: „Idź i ty czyń podobnie” (Łk 10,37).
- Teksty pokrewne: rozmowa o największym przykazaniu w Jerozolimie (Mt 22,35-40; Mk 12,28-34) — tam bez przypowieści.
Treść przypowieści (UBG)
Przypowieść jest wpleciona w rozmowę i bez niej traci sens, dlatego poniżej cały fragment, z pytaniem znawcy Prawa włącznie. Grecki tekst słowo po słowie jest w interlinii Łukasza 10.
A oto powstał pewien znawca prawa i wystawiając go na próbę, zapytał: Nauczycielu, co mam czynić, aby odziedziczyć życie wieczne? A on powiedział do niego: Co jest napisane w Prawie? Jak czytasz? A on odpowiedział: Będziesz miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą, z całej swojej siły i całym swym umysłem, a swego bliźniego jak samego siebie. I powiedział mu: Dobrze odpowiedziałeś. Czyń to, a będziesz żył. On zaś, chcąc się usprawiedliwić, powiedział do Jezusa: A kto jest moim bliźnim?
Łk 10,25-29 (UBG)
Lecz Jezus odpowiedział: Pewien człowiek schodził z Jerozolimy do Jerycha i wpadł w ręce bandytów, którzy go obrabowali, poranili i odeszli, zostawiając na pół umarłego. A przypadkiem szedł tą drogą pewien kapłan; zobaczył go i ominął. Podobnie i Lewita, gdy dotarł na to miejsce, podszedł, zobaczył go i ominął. Lecz pewien Samarytanin, będąc w podróży, zbliżył się do niego. A gdy go zobaczył, ulitował się nad nim. A podszedłszy, opatrzył mu rany, zalewając je oliwą i winem; potem wsadził go na swoje zwierzę, zawiózł do gospody i opiekował się nim. A nazajutrz, odjeżdżając, wyjął dwa grosze, dał gospodarzowi i powiedział: Opiekuj się nim, a wszystko, co wydasz ponad to, oddam ci, gdy wrócę. Który z tych trzech, twoim zdaniem, był bliźnim tego, który wpadł w ręce bandytów? A on odpowiedział: Ten, który okazał mu miłosierdzie. Wtedy Jezus mu powiedział: Idź i ty czyń podobnie.
Łk 10,30-37 (UBG)
Kontekst: komu i dlaczego Jeszua to opowiedział
Rozmowa zaczyna się od pytania o życie wieczne. Znawca Prawa pyta, „co mam czynić, aby odziedziczyć życie wieczne” (Łk 10,25), a Jeszua odsyła go do Tory: „Co jest napisane w Prawie? Jak czytasz?” (Łk 10,26). Odpowiedź łączy dwa przykazania: miłość do Boga z Pwt 6,5, czyli z wyznania wiary Izraela (zob. Szema i słowo echad), oraz miłość bliźniego z Kpł 19,18 — „będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie”. Jeszua nie poprawia go ani słowem: „Dobrze odpowiedziałeś. Czyń to, a będziesz żył” (Łk 10,28). To echo Kpł 18,5, gdzie o ustawach Jahwe (PAN) czytamy, że „jeśli człowiek je wypełnia, będzie przez nie żył”.
Trudność pojawia się dalej. Znawca Prawa, „chcąc się usprawiedliwić”, pyta, kto jest jego bliźnim. Hebrajskie rea z Kpł 19,18 oznacza tego, kto jest obok — sąsiada, towarzysza (zob. rea — bliźni jako konkretny sąsiad), a sam werset zaczyna od zakazu chowania urazy „do synów swego ludu”. Pytanie o granice tego słowa było więc realne. Ta sama Tora kilkanaście wersetów dalej każe jednak kochać przybysza mieszkającego w ziemi Izraela „jak samego siebie” (Kpł 19,34).
Łukasz umieszcza tę rozmowę w drodze do Jerozolimy. Rozdział wcześniej samarytańska wioska nie przyjęła Jeszui, a Jakub i Jan chcieli sprowadzić na nią ogień z nieba; Jeszua ich zgromił (Łk 9,52-55). Po przypowieści następuje scena u Marty i Marii, która „usiadła u nóg Jezusa i słuchała jego słów” (Łk 10,39). Wielu komentatorów zauważa, że obie sceny razem ilustrują dwa przykazania z odpowiedzi znawcy Prawa: miłość bliźniego i miłość do Boga. To spostrzeżenie interpretacyjne — Łukasz go nie formułuje.
Realia I wieku
Droga do Jerycha
Z Jerozolimy do Jerycha jest w linii prostej nieco ponad 20 km, ale droga schodzi o około kilometr w dół przez pustynne wąwozy — stąd w tekście człowiek „schodził” (Łk 10,30). Pustkowie sprzyjało napadom. Przypowieść nie mówi, kim był napadnięty ani skąd pochodził.
Kapłan i lewita
Kapłani pochodzili z rodu Aarona i pełnili służbę w świątyni, lewici z pokolenia Lewiego pomagali im w tej służbie (zob. kohen — kapłan). Tekst nie mówi, po co szli ani dlaczego ominęli rannego; o kapłanie grecki tekst mówi tylko, że schodził tą drogą (gr. katebainen), czyli szedł w tę samą stronę co napadnięty. Często wysuwa się hipotezę, że kapłan bał się nieczystości: Tora zabraniała kapłanom zanieczyszczać się przez zmarłych, z wyjątkiem najbliższej rodziny (Kpł 21,1-3), a dotknięcie trupa dawało siedem dni nieczystości (Lb 19,11). Człowiek leżał „na pół umarłego” (Łk 10,30), więc z daleka mógł wyglądać na martwego.
To jednak tylko domysł i ma słabe strony. Nieczystość nie była grzechem (zob. tame — nieczystość rytualna), a zakaz z Kpł 21 dotyczył kapłanów, nie lewitów. Późniejsza tradycja rabiniczna (Miszna, traktat Nazir) wymagała nawet od arcykapłana, by pochował porzuconego zmarłego, którym nikt inny się nie zajmie. Przypowieść zestawia kapłana i lewitę z Samarytaninem bez komentarza i ocenę zostawia słuchaczowi.
Samarytanin
Samarytanie mieszkali w Samarii, między Judeą a Galileą. Uważali się za potomków pokoleń Efraima i Manassesa i za Pismo uznawali tylko Torę, w wersji Pięcioksięgu samarytańskiego, która wskazuje górę Garizim jako miejsce wybrane przez Boga. Żydzi widzieli w nich raczej potomków ludności mieszanej z 2 Krl 17. W czasach Jeszui obie wspólnoty żyły obok siebie w niechęci; Jan dopowiada przy rozmowie z Samarytanką: „Żydzi nie obcują z Samarytanami” (J 4,9). Dla słuchacza z Judei Samarytanin w roli wzoru był zaskoczeniem. A ponieważ Samarytanie też uznawali Torę, Kpł 19,18 było i ich przykazaniem.
Część komentatorów słyszy w przypowieści echo 2 Krn 28,15: ludzie z Efraima, czyli z północy, odziewają jeńców z Judy, karmią ich, namaszczają, słabych wiozą na osłach i odprowadzają „do Jerycha, miasta palm”. Podobieństwo jest wyraźne, ale Jeszua tego tekstu nie przywołuje.
Oliwa, wino i dwa grosze
Oliwa i wino były zwykłymi środkami opatrywania ran; Izajasz opisuje rany „nieopatrzone ani nieprzewiązane, ani niezmiękczone olejkiem” (Iz 1,6). Samarytanin wsadza rannego „na swoje zwierzę” — tekst nie mówi, czy był to osioł — i wiezie do gospody. Zostawia gospodarzowi dwa grosze, czyli dwa denary (UBG oddaje denar jako grosz), a denar był dniówką robotnika (Mt 20,2; zob. miary i wagi biblijne). Na ile dni to wystarczało, nie wiadomo. Ważniejsza jest obietnica: „wszystko, co wydasz ponad to, oddam ci, gdy wrócę” (Łk 10,35). Samarytanin bierze na siebie koszt bez górnej granicy.
Znaczenie
Jeszua nie wykłada tej przypowieści szczegół po szczególe, ale sam wyciąga z niej wniosek i każe go zastosować. Od tego trzeba zacząć.
Odwrócone pytanie
Znawca Prawa pytał, kto jest jego bliźnim, czyli komu należy się jego miłość. Jeszua kończy innym pytaniem: „Który z tych trzech, twoim zdaniem, był bliźnim tego, który wpadł w ręce bandytów?” (Łk 10,36). Bliźni przestaje być kategorią ludzi, którą trzeba wyznaczyć, a staje się rolą, którą się podejmuje. Zamiast kogo muszę kochać pada pytanie czyim bliźnim się staję. Odpowiedź znawcy Prawa jest trafna — „Ten, który okazał mu miłosierdzie” (Łk 10,37) — choć nie pada w niej słowo Samarytanin. Czy unikał go celowo, tekst nie mówi.
Miłosierdzie jako czyn
Kapłan i lewita także rannego zobaczyli (Łk 10,31-32). Lewita nawet „podszedł” (Łk 10,32). Różnica nie polega więc na tym, kto zauważył, tylko na tym, kto się zatrzymał i pomógł. Samarytanin „ulitował się nad nim” (Łk 10,33) i od razu działa: podchodzi, opatruje, wiezie, płaci, obiecuje wrócić. Miłosierdzie jest tu ciągiem konkretnych i kosztownych czynności, a nie samym uczuciem. Stąd polski tytuł o miłosiernym Samarytaninie. Potoczne dobry Samarytanin oznacza w polszczyźnie obcego, który bezinteresownie pomaga w potrzebie; przymiotnika dobry tekst jednak nie zawiera. Wezwanie z końca przypowieści ma u Łukasza swoje uzasadnienie wcześniej: „bądźcie miłosierni, jak i wasz Ojciec jest miłosierny” (Łk 6,36).
Prawo wypełnione, nie zniesione
Przypowieść nie przeciwstawia miłości Prawu. Pytanie dotyczy Prawa, odpowiedź pochodzi z Prawa i Jeszua ją zatwierdza. Samarytanin pokazuje, jak wygląda Kpł 19,18 w praktyce. Paweł napisze później, że „wypełnieniem prawa jest miłość” (Rz 13,10); szerzej omawia to lekcja miłość jako wypełnienie Prawa i strona łaska i Prawo.
Pytanie o życie wieczne
Rozmowa zaczęła się od dziedzictwa życia wiecznego. U Łukasza to dziedzictwo „w przyszłym świecie” (Łk 18,30), a nie nagroda wypłacana zaraz po śmierci. Jeszua nie podaje znawcy Prawa formuły, tylko odsyła go do czynu: kto kocha Boga i bliźniego, idzie drogą życia. Nie wynika z tego, że życie wieczne się zarabia — przypowieść pokazuje, jak wygląda posłuszeństwo, a nie cennik zbawienia.
Najczęstsze błędne odczytania
Kapłan i lewita bali się nieczystości, więc to przypowieść przeciw Prawu
Motywu ich zachowania tekst nie podaje, a hipoteza o nieczystości ma słabe strony (zob. wyżej). Nawet gdyby była trafna, przypowieść krytykuje ludzi, którzy minęli rannego, a nie Torę. Prorocy stawiali miłosierdzie przed obrzędem: „Pragnę bowiem miłosierdzia, a nie ofiary” (Oz 6,6).
Bliźni to tylko rodak albo współwyznawca
Właśnie tę granicę przypowieść przekracza: wzorem jest Samarytanin, a ofiara pozostaje bezimienna. Już Tora rozszerzała przykazanie miłości na przybysza (Kpł 19,34).
Samarytanin to wyłącznie obraz Chrystusa
Od starożytności czytano tę przypowieść alegorycznie. Augustyn widział w napadniętym Adama, w zbójcach diabła, w Samarytaninie Chrystusa, a w gospodzie Kościół. Taka lektura mówi coś o miłosierdziu Boga, ale nie jest wykładem Jeszui. On kończy rozkazem (Łk 10,37) i każe słuchaczowi stać się Samarytaninem, a nie tylko podziwiać ratunek.
Przypowieść uczy, jak zasłużyć na życie wieczne
Pytanie znawcy Prawa dotyczyło tego, co czynić. Jeszua odpowiada wezwaniem do miłości, ale w tej samej Ewangelii życie wieczne jest dziedzictwem, a nie zapłatą, a usprawiedliwienie odchodzi z celnikiem, nie z tym, kto ufa sobie (zob. przypowieść o faryzeuszu i celniku).
Czytaj dalej
- Przypowieści Jeszui — przegląd wszystkich omówień.
- Jak czytać przypowieści.
- Quiz o przypowieściach Jeszui.
- Przypowieść o zagubionej owcy — inny obraz Łukasza o szukaniu tego, kto zginął.
- Wersety o miłości bliźniego.
- Studium wersetu Łk 10,36.
