Szema to zdanie, od którego zaczyna się żydowskie wyznanie wiary, i pierwsze, jakie Jeszua wymienia zapytany o największe przykazanie. Brzmi krótko, a od stuleci bywa wciągane w spór, o którym samo bezpośrednio nie mówi. Dlatego warto najpierw usłyszeć je tam, gdzie stoi.
Wyznanie wyłączności, nie definicja wewnętrzna
Słuchaj, Izraelu! Pan, nasz Bóg, Pan jest jeden. Będziesz miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą i z całej swej siły;
Pwt 6,4-5
Zdanie pada w mowie Mojżesza do ludu, który wchodzi do ziemi pełnej cudzych bóstw. Bezpośrednim ciągiem dalszym nie jest wykład o naturze Boga, tylko nakaz miłości całym sercem, powtarzania tych słów dzieciom i wypisywania ich na odrzwiach. To wyznanie lojalności wobec jedynego Boga przymierza, a nie zdanie z podręcznika metafizyki. Ta sama księga mówi to samo prościej.
Tobie to ukazano, abyś wiedział, że Pan jest Bogiem i nie ma innego oprócz niego.
Pwt 4,35
Poznaj więc dziś i weź to sobie do swego serca, że Pan jest Bogiem wysoko na niebie i nisko na ziemi. Nie ma innego.
Pwt 4,39
Prorocy prowadzą tę linię dalej i zaostrzają ją do granic: obok Jahwe nie ma nikogo, kto zasługiwałby na miano Boga, i nikogo, kto potrafiłby zbawić.
Oznajmijcie i przyprowadźcie ich, niech naradzają się razem: Kto to od dawna przepowiadał? Kto od tamtego czasu to ogłaszał? Czy nie ja, Pan? A nie ma żadnego innego Boga oprócz mnie. Nie ma Boga sprawiedliwego ani innego Zbawiciela oprócz mnie. Spójrzcie na mnie, abyście byli zbawieni, wszystkie krańce ziemi, gdyż ja jestem Bogiem i nie ma żadnego innego.
Iz 45,21-22
Co dźwiga słowo echad
Hebrajskie echad znaczy po prostu jeden. Spór dotyczy tego, czy z góry wyklucza jakąkolwiek wewnętrzną złożoność. Pismo używa tego słowa w miejscach, gdzie liczebnik obejmuje więcej niż jeden element.
Dlatego opuści mężczyzna swojego ojca i swoją matkę i połączy się ze swoją żoną, i będą jednym ciałem.
Rdz 2,24
I złóż je jedno z drugim w jeden kawałek, aby stanowiły jedno w twoim ręku.
Ez 37,17
Potem przybyli do potoku Eszkol i ucięli tam gałąź z jedną kiścią winogron, i nieśli ją we dwóch na drążku; wzięli też jabłka granatu i figi.
Lb 13,23
Z tych miejsc nie wynika, że echad znaczy złożony. Wynika coś skromniejszego i uczciwszego: samo słowo nie przesądza. Kto twierdzi, że echad dowodzi wielości w Bogu, nadużywa go tak samo jak ten, kto twierdzi, że echad tę wielość wyklucza. Liczebnik mówi, ile jest przedmiotów, a nie z czego są zbudowane. Rozstrzygać musi całość Pisma, nie leksykon.
Jak Szema brzmi w Nowym Przymierzu
Zapytany o pierwsze przykazanie, Mesjasz nie skraca Szema ani go nie poprawia. Cytuje w całości, a uczony w Piśmie potwierdza jego odpowiedź.
A Jezus mu odpowiedział: Pierwsze przykazanie ze wszystkich jest to: Słuchaj, Izraelu! Pan, nasz Bóg, Pan jest jeden. Będziesz więc miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą, całym swym umysłem i z całej swojej siły. To jest pierwsze przykazanie. A drugie jest do niego podobne: Będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie. Nie ma innego przykazania większego od tych. Wtedy powiedział mu uczony w Piśmie: Nauczycielu, zaprawdę dobrze powiedziałeś, że jeden jest Bóg i nie ma innego oprócz niego.
Mk 12,29-32
Paweł robi rzecz, która w ustach Żyda jest zaskakująca: bierze wyznanie o jednym Bogu i rozpisuje je na dwa człony, przypisując Mesjaszowi rolę tego, przez którego wszystko istnieje.
A więc co do spożywania pokarmów ofiarowanych bożkom, wiemy, że bożek na świecie jest niczym i że nie ma żadnego innego Boga oprócz jednego. Bo chociaż są tacy, którzy są nazywani bogami, czy to na niebie, czy na ziemi – bo wielu jest bogów i wielu panów; To dla nas jest jeden Bóg, Ojciec, z którego wszystko, a my w nim, i jeden Pan, Jezus Chrystus, przez którego wszystko, a my przez niego.
1 Kor 8,4-6
Ta sama struktura wraca w liście do Efezjan, gdzie jedność ludu wiary jest opisana przez wyliczenie tego, co jedno.
Jedno jest ciało i jeden Duch, jak też zostaliście powołani w jednej nadziei waszego powołania. Jeden Pan, jedna wiara, jeden chrzest; Jeden Bóg i Ojciec wszystkich, który jest ponad wszystkimi, przez wszystkich i w was wszystkich.
Ef 4,4-6
Teksty, które podnosi druga strona
Sporu nie da się prowadzić uczciwie bez wersetów, które wyglądają na kłopotliwe. Dwa najczęściej przywoływane to miejsca, gdzie Bóg mówi o sobie w liczbie mnogiej.
Potem Bóg powiedział: Uczyńmy człowieka na nasz obraz według naszego podobieństwa; niech panuje nad rybami morskimi i ptactwem niebieskim, nad bydłem i całą ziemią oraz nad wszelkimi zwierzętami pełzającymi, które pełzają po ziemi.
Rdz 1,26
Zstąpmy więc i pomieszajmy tam ich język, aby jeden nie zrozumiał języka drugiego.
Rdz 11,7
Pismo nie mówi, do kogo zwrócona jest ta liczba mnoga. Bywa czytana jako zwrot do dworu niebieskiego, jako forma majestatu i jako ślad wewnętrznej narady w Bogu. Żadnej z tych możliwości tekst nie nazywa, więc żadna nie jest dowodem. Podobnie z Izajaszem, gdzie mówiący jest posłany przez Pana Boga i jego Ducha, a jego tożsamość zostaje nieokreślona.
Zbliżcie się do mnie i słuchajcie tego; od początku nie mówiłem w skrytości; ale od tego czasu, kiedy to się działo, tam byłem. A teraz Pan Bóg posłał mnie, i jego Duch.
Iz 48,16
Z drugiej strony padają zdania Jeszui i formuła zanurzenia, w których obok Ojca stają Syn i Duch.
Ja i Ojciec jedno jesteśmy.
J 10,30
Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego;
Mt 28,19
Żaden z tych tekstów nie rozstrzyga sprawy w pojedynkę. Jedność, o której mówi Jeszua w Ewangelii Jana, jest w tej samej Ewangelii używana także wobec uczniów. Nakaz z Mateusza wymienia trzech, ale nie wyjaśnia, jak się mają do siebie. Uczciwe czytanie polega na tym, żeby te miejsca postawić obok Szema, a nie zamiast niego.
Czego nie wiemy
Pismo nie podaje definicji wewnętrznej jedności Boga i nigdzie nie tłumaczy, co dokładnie znaczy echad w Pwt 6,4 poza tym, że Jahwe jest jeden i wyłączny. Nie mówi, do kogo Bóg zwraca się w liczbie mnogiej w Rdz 1,26 i 11,7. Nie identyfikuje mówiącego w Iz 48,16. Nie wyjaśnia relacji między imionami wymienionymi w Mt 28,19. Późniejsze pojęcia, którymi próbowano to uporządkować, powstały jako odpowiedź na konkretne spory i wyznaczały granice dopuszczalnych sformułowań; w tekście Pisma ich nie ma i tym samym nie mogą pełnić funkcji ostatniego argumentu. Zostaje to, co napisane: jeden Bóg, jedno wyznanie i kilka zdań, których Pismo nie domyka.
Zobacz też: Szema (שָׁמַע) — co znaczy „słuchać” po hebrajsku · Jeszua (Jezus) · Jahwe · Mesjasz (Maszijach) · Paweł — znaczenie imienia
