Szema (שָׁמַע, translit. she.Ma’, Strong H8085) to jeden z najczęstszych czasowników całego Pisma hebrajskiego — nasz indeks notuje 1157 wystąpień. Jego pierwsza glosa brzmi „słyszeć” (965 razy), ale druga jest już zupełnie inna: „być posłusznym” (134 razy). W hebrajskim to jest jedno słowo. W polskim — dwa. I na tej różnicy stoi znacznie więcej, niż mogłoby się wydawać.
Co znaczy to słowo
Szema opisuje pełny akt słuchania: usłyszeć dźwięk, przyjąć treść, zrozumieć ją i zrobić to, co usłyszane. Nie ma tu punktu, w którym kończy się „odbiór” i zaczyna „reakcja”. Dlatego nasz indeks obok „słyszeć” i „być posłusznym” notuje jeszcze „rozumieć” (9 razy) — bo zrozumienie to również etap tego samego procesu. W formie sprawczej czasownik odwraca kierunek i znaczy „dać usłyszeć, ogłosić” (49 razy).
Formy w tekście pokazują, że szema jest przede wszystkim słowem żywej komunikacji: „słyszeć” 106 razy, „i usłyszał” 61 razy, „słuchaj” 59 razy, „słuchać” 44 razy, „usłyszałem” 34 razy. To czasownik rozmowy, nie kontemplacji.
Gdzie występuje w Piśmie
Najważniejsze wystąpienie to pierwsze słowo wyznania, które Izrael powtarza dwa razy dziennie od trzech tysięcy lat — i od którego całe to wyznanie wzięło nazwę.
„Słuchaj, Izraelu! Pan, nasz Bóg, Pan jest jeden.” — Pwt 6,4 (UBG)
„Słuchaj, Izraelu” to tryb rozkazujący szema. Nie „przyjmij do wiadomości”, lecz „słuchaj i rób”. Pod Synajem lud odpowiada Mojżeszowi formułą, która polskiemu czytelnikowi umyka, bo przekład musi ją rozbić.
„Następnie wziął księgę przymierza i czytał ludowi, a oni powiedzieli: Wypełnimy wszystko, co Pan mówił, i będziemy posłuszni.” — Wj 24,7 (UBG)
W hebrajskim stoi tam naase we-niszma — dosłownie „uczynimy i usłyszymy”. Kolejność jest odwrotna, niż nam się wydaje logiczna: najpierw wykonanie, potem słuchanie. Rabini spierali się o to zdanie przez stulecia, ale sens językowy jest prosty — dla Hebrajczyka słuchanie zawiera w sobie wykonanie, więc kolejność nie jest sprzecznością. Psalmista wykorzystuje tę samą logikę jako ostrzeżenie.
„On bowiem jest naszym Bogiem, a my ludem jego pastwiska i owcami jego rąk. Dzisiaj, jeśli jego głos usłyszycie;” — Ps 95,7 (UBG)
Jak działa w tekście
Warunek przymierza pod Synajem opiera się wprost na szema, i to w konstrukcji wzmocnionej — hebrajski powtarza czasownik dwa razy, co polski oddaje jako „jeśli posłuchacie”.
„Dlatego teraz, jeśli posłuchacie mego głosu i będziecie przestrzegać mojego przymierza, będziecie moją szczególną własnością ponad wszystkie narody, bo do mnie należy cała ziemia.” — Wj 19,5 (UBG)
Zauważmy, że „posłuchacie mego głosu” i „będziecie przestrzegać przymierza” stoją obok siebie jako dwie strony tego samego. Jeremiasz sprowadza całe przymierze do jednego zdania i jednym czasownikiem.
„Ale to jedno im nakazałem, mówiąc: Słuchajcie mojego głosu i będę waszym Bogiem, a wy będziecie moim ludem; idźcie każdą drogą, którą wam nakazałem, aby się wam dobrze działo.” — Jr 7,23 (UBG)
Najciekawsze jest jednak to, o co prosi Salomon. Polski przekład daje „serce rozumne”, ale w hebrajskim stoi lew szomea — serce słuchające.
„Daj więc swemu słudze serce rozumne, aby mógł sądzić twój lud i rozróżniać między dobrem a złem. Któż bowiem może sądzić ten twój tak wielki lud?” — 1Krl 3,9 (UBG)
To ta sama forma, którą tekst opisuje wysłuchanie kogoś na sądzie. Salomon nie prosi o wysoki iloraz inteligencji, tylko o zdolność wysłuchania — i tekst mówi wprost, że to jest umiejętność potrzebna sędziemu. Polskie „rozumne” jest poprawne, ale zamienia zdolność relacyjną na intelektualną.
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
Polszczyzna ma dwa osobne czasowniki: „słyszeć” i „być posłusznym”, a między nimi jeszcze „słuchać”, które balansuje pośrodku. Dzięki temu możemy powiedzieć coś, czego po hebrajsku powiedzieć się nie da: „słyszałem, ale nie posłuchałem”. W hebrajskim to zdanie brzmiałoby jak „usłyszałem, ale nie usłyszałem” — czyli po prostu jak stwierdzenie, że się nie usłyszało.
To nie jest ciekawostka gramatyczna, tylko klucz do proroków. Kiedy Jeremiasz albo Izajasz zarzucają ludowi, że „nie słuchał”, nie mówią o problemie z uszami ani o braku informacji. Mówią o niewykonaniu. I odwrotnie: kiedy Bóg obiecuje, że „wysłucha” modlitwy, hebrajskie szema oznacza nie tylko odebranie prośby, lecz działanie w odpowiedzi. Boże wysłuchanie jest czynem, nie uprzejmością.
Ginie także dowcip językowy w scenach sądu. Ten sam czasownik oznacza „wysłuchać sprawy” i „usłuchać”, a nasz indeks notuje nawet dwa miejsca, w których pochodna forma została oddana jako „sędzia” — bo sędzia to po prostu ten, który słucha.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Konsekwencja jest bardzo praktyczna i uderza w rozpowszechniony sposób traktowania Biblii jako materiału do studiowania. Jeśli szema nie ma osobnego etapu „przyjąłem do wiadomości”, to nie istnieje coś takiego jak zrozumienie Pisma bez jego wykonywania. Nie ma neutralnej pozycji obserwatora.
Samuel formułuje to w zdaniu, które wygłasza wobec króla przekonanego, że złożył Bogu dobrą ofiarę.
„Samuel odpowiedział: Czy Pan ma takie samo upodobanie w całopaleniach i ofiarach jak w posłuszeństwie głosowi Pana? Oto posłuszeństwo jest lepsze niż ofiara, lepiej jest słuchać, niż ofiarowywać tłuszcz baranów.” — 1Sm 15,22 (UBG)
Saul zrobił coś religijnie okazałego zamiast tego, co usłyszał. Samuel odpowiada, że słuchanie jest lepsze niż tłuszcz baranów — i używa przy tym dokładnie tego czasownika, wokół którego zbudowane jest całe wyznanie Izraela.
Izajasz pokazuje drugą stronę tej samej zasady: słuchanie nie jest ciężarem, tylko drogą do życia.
„Nakłońcie swego ucha i przyjdźcie do mnie, słuchajcie, a wasza dusza będzie żyć. I zawrę z wami wieczne przymierze, pewne miłosierdzia Dawida.” — Iz 55,3 (UBG)
Słuchanie prowadzi tu wprost do życia, a zaraz po nim pada obietnica wiecznego przymierza. To jest biblijna kolejność: usłyszeć, wykonać, żyć. Dla czytelnika Pisma oznacza to prostą korektę odruchu. Pytanie po lekturze nie brzmi „czy zrozumiałem”, tylko „co z tym zrobiłem” — bo w języku, w którym Pismo zostało napisane, to jest dokładnie to samo pytanie.
Zobacz też: Przymierze (brit) · Salomon · Izajasz · Saul · Jeremiasz — znaczenie imienia · Samuel — znaczenie imienia
