Rea (רֵעַ, H7453) występuje sto osiemdziesiąt osiem razy. Najgęściej pada w Przysłowiach — trzydzieści trzy razy — oraz w Jeremiaszu, Powtórzonego Prawa i Księdze Wyjścia, po dwadzieścia kilka. Rzeczownik nie oznacza kategorii moralnej, tylko relację przestrzenną: ten, kto jest obok. Uwspółcześniona Biblia Gdańska tłumaczy go głównie przez bliźniego, ale w kilkudziesięciu wersetach oddaje go przez przyjaciela, a w dalszych przez sąsiada, towarzysza albo po prostu drugiego.
Ten, kto stoi obok
I mówili jeden do drugiego: Chodźcie, zróbmy cegły i wypalmy je w ogniu; i mieli cegłę zamiast kamienia, a smołę zamiast zaprawy.
Rdz 11,3
W hebrajskim tego wersetu stoi zwrot dosłownie znaczący każdy do swojego rea. Polskie tłumaczenie oddaje to naturalnie, przez rozmowę jednego z drugim, i jest to najlepszy dowód na to, czym rea jest naprawdę. To nie termin etyczny, tylko wskazanie na drugą osobę w zasięgu ręki. Ta konstrukcja wraca w Piśmie dziesiątki razy: przy budowie wieży, przy śnie w obozie Midianitów, przy rozmowie bogobojnych u Malachiasza.
Jeszcze mocniej pokazuje to scena przed wyjściem z Egiptu, w której Izraelici mają poprosić o srebro i złoto swoich rea.
Powiedz teraz do uszu ludu, aby każdy mężczyzna pożyczył od swego sąsiada i każda kobieta od swej sąsiadki srebrne i złote przedmioty.
Wj 11,2
Ci rea to Egipcjanie. Rzeczownik nie zakłada więc wspólnoty przymierza ani nawet wspólnoty ludu — zakłada sąsiedztwo.
W dekalogu i w Kapłańskiej
Nie będziesz pożądał domu twego bliźniego ani nie będziesz pożądał żony twego bliźniego, ani jego sługi, ani jego służącej, ani jego wołu, ani jego osła, ani żadnej rzeczy, która należy do twego bliźniego.
Wj 20,17
Dziesiąte przykazanie wymienia rea trzy razy, a poprzednie mówi o fałszywym świadectwie przeciw rea. Nie da się pożądać domu abstrakcji ani zeznawać przeciw ludzkości. Przykazania mówią o człowieku, którego dom się widzi i którego wołu się zna.
Nie będziesz się mścił i nie będziesz chować urazy do synów swego ludu, lecz będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie. Ja jestem Pan.
Kpł 19,18
W tym wersecie rea stoi w paralelizmie z synami własnego ludu, więc kontekst jest wewnątrzizraelski. Kilkanaście wersetów dalej ta sama księga rozciąga jednak obowiązek miłości na przybysza, używając innego rzeczownika. Zasięg przykazania rozstrzyga więc kontekst, a nie samo słowo rea, które jest szerokie i obojętne.
Przyjaciel, towarzysz, przeciwnik
Duża grupa wystąpień nie ma nic wspólnego z prawem. Rea to po prostu ktoś bliski.
I Pan rozmawiał z Mojżeszem twarzą w twarz, jak człowiek rozmawia ze swoim przyjacielem. Potem Mojżesz wracał do obozu, a jego sługa Jozue, syn Nuna, młodzieniec, nie opuszczał namiotu.
Wj 33,11
Rozmowa Jahwe z Mojżeszem zostaje porównana do rozmowy człowieka z jego rea. Podobnie mówi się o trzech towarzyszach Hioba, o Jonadabie przy Amnonie, o Chuszaju przy Dawidzie. Przysłowia budują na tym całą serię sentencji o wierności i o tym, kiedy do rea należy chodzić.
Przyjaciel kocha w każdym czasie, a brat rodzi się w nieszczęściu.
Prz 17,17
Ale rea nie jest z definicji kimś życzliwym. W zapowiedzi Natana dla Dawida ten, komu zostaną oddane jego żony, też jest nazwany rea.
Tak mówi Pan: Oto wzbudzę przeciwko tobie nieszczęście z twego własnego domu, wezmę twoje żony sprzed twoich oczu i dam je twemu bliźniemu, a on położy się z twoimi żonami wobec tego słońca.
2Sm 12,11
Druga strona umowy
Trzecia grupa to język prawny. Rea bywa kontrahentem: wierzycielem, dłużnikiem, uczestnikiem transakcji.
A to jest sposób darowania: każdy wierzyciel daruje pożyczkę, jakiej udzielił swemu bliźniemu; nie będzie domagał się zwrotu od swego bliźniego lub od swego brata, ponieważ obwołano darowanie długów dla Pana.
Pwt 15,2
Przepis o darowaniu długów mówi o rea trzy razy w jednym zdaniu i chodzi w nim wyłącznie o stosunek majątkowy. Podobnie w opisie dawnego zwyczaju z Księgi Rut, gdzie zdjęcie buta i podanie go rea zamyka sprawę wykupu.
Co gubi polski przekład
Gubi się konkret. Polskie słowo bliźni jest wyłącznie religijne, nie występuje w zwykłej mowie i brzmi jak kategoria z kazania. Hebrajskie rea było wyrazem codziennym i oznaczało kogoś, kogo się mija na drodze. Przykazanie o miłowaniu rea traci przez to swoją pierwszą, najprostszą treść: chodzi o człowieka, którego znasz z imienia.
Gubi się jedność. Skoro raz jest to bliźni, raz przyjaciel, a raz sąsiad, to czytelnik polski nie zobaczy, że Mojżesz rozmawiający z Jahwe, wierzyciel darujący dług i człowiek, któremu nie wolno pożądać wołu, są opisani jednym rzeczownikiem.
Gubi się wreszcie neutralność. Polskie przyjaciel niesie ciepło, bliźni niesie obowiązek, a rea nie niesie ani jednego, ani drugiego — to jest czysta wskazówka położenia. Dopiero przykazanie dokłada do niego treść moralną i na tym polega jego siła.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak szeroko przykazanie o miłowaniu rea rozumiano w epoce, w której powstało. Sam werset umieszcza je w kontekście wewnętrznym, ale ta sama księga rozszerza analogiczny obowiązek na przybysza. Spór o zasięg jest stary i tekst go nie zamyka.
Nie wiemy, czy rea odróżniano wyraźnie od innych określeń bliskości: brata, sąsiada w sensie mieszkaniowym, obcego. Pola te w wielu wersetach się nakładają, a definicji nie ma nigdzie.
Nie da się też rozstrzygnąć, czy w niektórych miejscach chodzi o rea jako urząd, coś w rodzaju powiernika królewskiego. Kilka tekstów o dworze Dawida i Salomona daje się tak czytać, ale równie dobrze mogą one mówić po prostu o zaufanym człowieku.
