Przypowieść o robotnikach w winnicy opowiada o gospodarzu, który przez cały dzień najmuje ludzi do pracy, a wieczorem płaci każdemu tyle samo — jeden denar, także tym, którzy pracowali godzinę. Jeszua (Jezus) pokazuje nią, że w królestwie o nagrodzie decyduje hojność Boga, a nie staż i rachunek zasług. Tekst stoi tylko u Mateusza (Mt 20,1-16).
W skrócie
- Gdzie: Mt 20,1-16, tylko w tej Ewangelii (zob. streszczenie Mateusza 20).
- Komu i kiedy: uczniom, w drodze do Jerozolimy, w odpowiedzi na pytanie Piotra o nagrodę (Mt 19,27).
- Główny sens: gospodarz jest sprawiedliwy wobec pierwszych i hojny wobec ostatnich; problemem nie jest krzywda, tylko zawiść wobec cudzego dobra.
- Kluczowy werset: „Czy twoje oko jest złe dlatego, że ja jestem dobry?” (Mt 20,15).
- Rama: zdanie o pierwszych i ostatnich przed przypowieścią (Mt 19,30) i po niej (Mt 20,16).
Treść przypowieści (UBG)
Pełny tekst w dwóch częściach: najmowanie robotników i wieczorna wypłata. Grecki tekst słowo po słowie jest w interlinii Mateusza 20.
Królestwo niebieskie bowiem podobne jest do gospodarza, który wyszedł wczesnym rankiem, aby nająć robotników do swojej winnicy. I umówił się z robotnikami na grosz za dzień i posłał ich do winnicy. A wyszedłszy około godziny trzeciej, zobaczył innych, którzy stali bezczynnie na rynku; I powiedział do nich: Idźcie i wy do winnicy, a co będzie słuszne, dam wam. I poszli. Około godziny szóstej i dziewiątej wyszedł znowu i zrobił tak samo. Potem wyszedł około godziny jedenastej i znalazł innych, którzy stali bez zajęcia, i zapytał ich: Dlaczego tu bezczynnie stoicie cały dzień? Odpowiedzieli mu: Bo nikt nas nie najął. I powiedział im: Idźcie i wy do winnicy, a co będzie słuszne, otrzymacie.
Mt 20,1-7 (UBG)
A gdy nastał wieczór, pan winnicy powiedział do swego zarządcy: Zwołaj robotników i wypłać im należność, zaczynając od ostatnich aż do pierwszych. Kiedy przyszli ci, którzy byli najęci około godziny jedenastej, każdy z nich otrzymał po groszu. Gdy przyszli pierwsi, sądzili, że dostaną więcej, ale również każdy z nich otrzymał po groszu. A otrzymawszy, szemrali przeciwko gospodarzowi; Mówiąc: Ci ostatni jedną godzinę pracowali, a zrównałeś ich z nami, którzy znosiliśmy ciężar dnia i upał. A on odpowiedział jednemu z nich: Przyjacielu, nie robię ci krzywdy. Czyż nie umówiłeś się ze mną na grosz? Weź, co jest twoje, i odejdź. Chcę bowiem temu ostatniemu dać tyle, co tobie. Czyż z tym, co moje, nie wolno mi robić, co chcę? Czy twoje oko jest złe dlatego, że ja jestem dobry? Tak to ostatni będą pierwszymi, a pierwsi ostatnimi. Wielu bowiem jest wezwanych, ale mało wybranych.
Mt 20,8-16 (UBG)
Kontekst: komu i dlaczego Jeszua to opowiedział
Przypowieść dołącza do poprzedniej rozmowy spójnikiem bowiem (Mt 20,1), więc wyjaśnia coś, co padło wcześniej. Wcześniej był bogaty młodzieniec, który odszedł smutny, bo nie chciał rozstać się z majątkiem (Mt 19,16-22), i rozmowa o tym, jak trudno bogatemu wejść do królestwa. Wtedy odzywa się Piotr:
Wtedy Piotr odezwał się do niego: Oto my opuściliśmy wszystko i poszliśmy za tobą. Cóż za to będziemy mieli? A Jezus im powiedział: Zaprawdę powiadam wam, że przy odrodzeniu, gdy Syn Człowieczy zasiądzie na tronie swojej chwały, i wy, którzy poszliście za mną, zasiądziecie na dwunastu tronach, sądząc dwanaście pokoleń Izraela. I każdy, kto opuści domy, braci lub siostry, ojca lub matkę, żonę, dzieci lub pole dla mego imienia, stokroć więcej otrzyma i odziedziczy życie wieczne. A wielu pierwszych będzie ostatnimi, a ostatnich pierwszymi.
Mt 19,27-30 (UBG)
Jeszua nie zbywa pytania. Obiecuje uczniom trony „przy odrodzeniu” (Mt 19,28) i każdemu, kto coś opuścił, że „stokroć więcej otrzyma i odziedziczy życie wieczne” (Mt 19,29). Nagroda jest więc realna. Zaraz jednak dodaje zastrzeżenie o pierwszych i ostatnich, a przypowieść to zastrzeżenie rozwija. Wpis o zwrocie „Ostatni będą pierwszymi” pokazuje, że oba zdania tworzą wokół niej ramę i że chodzi w niej o zrównanie stawki, a nie o zamianę miejsc.
Po przypowieści Jeszua po raz trzeci zapowiada swoją mękę (Mt 20,17-19), a matka synów Zebedeusza prosi dla nich o miejsca po Jego prawej i lewej stronie (Mt 20,20-23). Spór o pierwszeństwo trwa więc dalej i kończy się zdaniem, że Syn Człowieczy „nie przyszedł, aby mu służono, ale aby służyć” (Mt 20,28).
Realia I wieku
Godziny dnia
Dzień pracy liczono od wschodu słońca do zmroku, a światło dnia dzielono na dwanaście godzin — „Czyż dzień nie ma dwunastu godzin?” (J 11,9). Ich długość zmieniała się więc z porą roku. W przybliżeniu, jak podaje wpis o godzinie ukrzyżowania, godzina trzecia to około dziewiątej rano, szósta to południe, a dziewiąta — około piętnastej. Godzina jedenasta wypada więc mniej więcej na godzinę przed zmrokiem. Gospodarz wychodzi „wczesnym rankiem” (Mt 20,1), potem jeszcze cztery razy, a ostatni robotnicy pracują zaledwie jedną godzinę (Mt 20,12).
Denar i rynek
Pierwsi robotnicy umawiają się „na grosz za dzień” (Mt 20,2). UBG oddaje tak rzymski denar, srebrną monetę, która była zwykłą zapłatą za dzień pracy (zob. miary i wagi biblijne). Z pozostałymi gospodarz nie ustala kwoty, tylko obiecuje: „a co będzie słuszne, dam wam” (Mt 20,4). Robotnicy czekają na rynku, bo tam szukało się pracy na dniówkę. Ostatni na pytanie, dlaczego stoją bezczynnie, odpowiadają: „Bo nikt nas nie najął” (Mt 20,7). Tekst nie przedstawia ich jako leniwych.
Wypłata przed zachodem słońca
Gospodarz płaci „gdy nastał wieczór” (Mt 20,8), czyli dokładnie tak, jak nakazuje Tora: „Tego samego dnia dasz mu jego zapłatę, przed zachodem słońca” (Pwt 24,15), bo najemnik „Jest bowiem ubogi i z tego się żywi”. Księga Kapłańska mówi to samo krótko: „Zapłata najemnika nie zostanie u ciebie aż do rana” (Kpł 19,13). Pan winnicy jest więc w przypowieści człowiekiem, który przestrzega Prawa — jego hojność dochodzi do sprawiedliwości, a nie ją zastępuje.
Winnica sama w sobie jest dla słuchacza znajomym obrazem. U Izajasza to Izrael, o który troszczy się Bóg (Iz 5,1-7; zob. wieże polne w winnicach), a Mateusz w następnym rozdziale zapisuje jeszcze dwie przypowieści o winnicy (Mt 21,28-32; Mt 21,33-44). W tej przypowieści nacisk pada jednak nie na winnicę, tylko na zapłatę.
Znaczenie
Jeszua nie objaśnia przypowieści, ale rama Mt 19,30 i Mt 20,16 mówi, czego dotyczy: kolejności i zapłaty w królestwie. Wnioski poniżej trzymają się tej ramy.
Sprawiedliwy wobec pierwszych
Pierwsi nie zostają skrzywdzeni. Gospodarz mówi do jednego z nich: „Przyjacielu, nie robię ci krzywdy. Czyż nie umówiłeś się ze mną na grosz?” (Mt 20,13). Dostali dokładnie tyle, ile ustalili rano. Ich żal bierze się z porównania: „zrównałeś ich z nami, którzy znosiliśmy ciężar dnia i upał” (Mt 20,12). Kolejność wypłaty — „zaczynając od ostatnich aż do pierwszych” (Mt 20,8) — jest w opowieści potrzebna właśnie po to, żeby pierwsi zobaczyli, co dostali inni, i „sądzili, że dostaną więcej” (Mt 20,10).
Hojny wobec ostatnich
Ostatni dostają nie to, na co zapracowali, tylko to, czego potrzebowali na dzień życia. Gospodarz uzasadnia to wyłącznie własną wolą: chce dać ostatniemu tyle samo i ma prawo rozporządzać tym, co jego (Mt 20,14-15). Paweł opisze później tę samą różnicę językiem zapłaty: komu się płaci za pracę, temu „zapłata nie jest uznana za łaskę, ale za należność” (Rz 4,4). Przypowieść pokazuje, że w królestwie rozstrzyga łaska, a nie należność. Szerzej o łasce i posłuszeństwie pisze strona łaska i Prawo.
Złe oko
Pytanie gospodarza brzmi dosłownie: czy twoje oko jest złe, bo ja jestem dobry. Złe oko to w Piśmie idiom zawiści i skąpstwa: „Kto chce szybko się wzbogacić, ma złe oko” (Prz 28,22); o złym oku mówi też Jeszua w Kazaniu na górze (Mt 6,23). Robotnicy z pierwszej godziny nie są oskarżeni o złą pracę, tylko o to, że cudze dobro ich boli. To ta sama postawa, co u szemrzących przy stole Jeszui (Łk 15,2) i u starszego brata z przypowieści o synu marnotrawnym. Ma też starsze tło: Jonasz gniewał się, bo „wiedziałem, że ty jesteś Bogiem łaskawym i litościwym” (Jon 4,2).
Kim są pierwsi i ostatni
Tekst tego nie mówi i odczytania się rozchodzą. Jedni widzą w ostatnich pogan, wezwanych później niż Izrael; inni celników i grzeszników w porównaniu z pobożnymi; jeszcze inni po prostu późno powołanych uczniów. Kontekst Mateusza wskazuje najbliżej na samych Dwunastu: Piotr pytał, co dostaną ci, którzy poszli za Jeszuą jako pierwsi. W tym odczytaniu odpowiedź brzmi: dostaniecie wiele, ale nie liczcie, że będzie to więcej niż dla tych, którzy przyjdą po was. Także wieczór bywa czytany jako koniec wieku, kiedy Syn Człowieczy zasiądzie na tronie (Mt 19,28) — to jednak zastosowanie, nie wykład z tekstu.
W UBG Mt 20,16 kończy się zdaniem „Wielu bowiem jest wezwanych, ale mało wybranych”. W części najstarszych rękopisów go tu nie ma (zob. warianty tekstu); pewne jest w Mt 22,14, na końcu przypowieści o uczcie weselnej.
Najczęstsze błędne odczytania
To przypowieść o płacach i gospodarce
Gospodarz nie ustala zasady dla rynku pracy i nie twierdzi, że każdy musi zarabiać tyle samo. Dotrzymuje umowy z pierwszymi i z własnej woli daje więcej ostatnim. Przypowieść zaczyna się od słów o królestwie niebieskim i o nim mówi.
Skoro zapłata jest równa, nawrócenie można odłożyć
Robotnicy z jedenastej godziny nie odmawiali pracy przez cały dzień — „nikt nas nie najął”. Gdy przyszło wezwanie, poszli od razu. Przypowieść nie zachęca do zwlekania, tylko odbiera pierwszym prawo do zazdrości.
W królestwie nie ma różnych nagród
Denar bywa czytany jako samo życie wieczne, które wszyscy dziedziczą tak samo (Mt 19,29). Inne teksty mówią jednak o nagrodzie stopniowanej — choćby przypowieść o grzywnach (Łk 19,17-19), omówiona razem z przypowieścią o talentach, a także 1 Kor 3 (zob. nagroda i strata nagrody). Ta przypowieść nie rozstrzyga tej sprawy; mówi tylko, że Bóg nie jest dłużnikiem nikogo z robotników.
Pierwsi zostają odrzuceni
Nikt w przypowieści nie zostaje bez zapłaty. Pierwsi słyszą „Przyjacielu” i dostają swój denar. Upomnienie dotyczy ich spojrzenia na innych, a nie ich miejsca w winnicy.
Czytaj dalej
- Przypowieści Jeszui — przegląd wszystkich omówień.
- Jak czytać przypowieści.
- Quiz o przypowieściach Jeszui.
- Przypowieść o zagubionej owcy — inna odpowiedź na szemranie o tym, kogo Bóg przyjmuje.
- Przypowieść o uczcie weselnej.
- Streszczenie Mateusza 19.
