W trzecim rozdziale Pierwszego Listu do Koryntian Paweł opisuje sytuację, której nie da się sprowadzić do prostego podziału na zbawionych i potępionych. Ktoś traci wszystko, co zbudował, i mimo to zostaje ocalony.
Fundament i to, co na nim
Według łaski Boga, która została mi dana, jak mądry budowniczy położyłem fundament, a inny na nim buduje. Jednak każdy niech uważa, jak na nim buduje. Nikt bowiem nie może położyć innego fundamentu niż ten, który jest położony, którym jest Jezus Chrystus.
1 Kor 3,10-11
Punktem wyjścia jest rozróżnienie na fundament i budowlę. Fundament jest jeden i nie podlega ocenie — jest nim Mesjasz. Ocenie podlega to, co ktoś na nim postawił. Rozróżnienie to organizuje cały fragment i bez niego nie da się go czytać.
A czy ktoś na tym fundamencie buduje ze złota, srebra, z drogich kamieni, drewna, siana czy ze słomy; Dzieło każdego będzie jawne. Dzień ten bowiem to pokaże, gdyż przez ogień zostanie objawione i ogień wypróbuje, jakie jest dzieło każdego. Jeśli czyjeś dzieło budowane na tym fundamencie przetrwa, ten otrzyma zapłatę. Jeśli zaś czyjeś dzieło spłonie, ten poniesie szkodę. Lecz on sam będzie zbawiony, tak jednak, jak przez ogień.
1 Kor 3,12-15
Materiały dzielą się na dwie grupy: takie, które ogień oczyszcza, i takie, które ogień niszczy. Ogień nie jest tu karą, tylko narzędziem sprawdzającym. Wynik jest podwójny: dzieło może spłonąć, a budowniczy zostaje zbawiony. Paweł dodaje przy tym określenie, które nie pozwala uznać tego za rzecz obojętną — poniesie szkodę.
Nagroda jako osobna kategoria
Myśl, że można coś stracić, nie tracąc siebie, wraca w kilku miejscach. Jan pisze o tym w drugim liście, ostrzegając przed utratą owocu pracy.
Miejcie się na baczności, żebyśmy nie stracili tego, nad czym pracowaliśmy, ale żebyśmy otrzymali pełną zapłatę.
2 J 1,8
Jeszua mówi o gromadzeniu, które ma trwały skutek, i o takim, które go nie ma.
Nie gromadźcie sobie skarbów na ziemi, gdzie mól i rdza niszczą i gdzie złodzieje włamują się i kradną; Ale gromadźcie sobie skarby w niebie, gdzie ani mól, ani rdza nie niszczą i gdzie złodzieje nie włamują się i nie kradną. Gdzie bowiem jest wasz skarb, tam będzie i wasze serce.
Mt 6,19-21
W przypowieści o grzywnach nagroda jest stopniowana proporcjonalnie do wierności, co zakłada, że nie wszyscy otrzymują to samo.
Wtedy przyszedł pierwszy i powiedział: Panie, twoja grzywna zyskała dziesięć grzywien. I powiedział do niego: Dobrze, sługo dobry, ponieważ byłeś wierny w małym, sprawuj władzę nad dziesięcioma miastami. Przyszedł też drugi i powiedział: Panie, twoja grzywna zyskała pięć grzywien. Również temu powiedział: I ty władaj pięcioma miastami.
Łk 19,16-19
Paweł używa też obrazów z zawodów, gdzie nagroda jest czymś, co można otrzymać albo nie.
Czy nie wiecie, że ci, którzy biegną w wyścigu, wszyscy wprawdzie biegną, lecz tylko jeden zdobywa nagrodę? Tak biegnijcie, abyście ją otrzymali. Każdy, kto staje do zapasów, powściąga się we wszystkim. Oni, aby zdobyć koronę zniszczalną, my zaś niezniszczalną.
1 Kor 9,24-25
Oto przyjdę wkrótce, trzymaj to, co masz, aby nikt nie wziął twojej korony.
Ap 3,11
Odtąd odłożona jest dla mnie korona sprawiedliwości, którą mi w owym dniu da Pan, sędzia sprawiedliwy, a nie tylko mnie, ale i wszystkim, którzy umiłowali jego przyjście.
2 Tm 4,8
Zestaw tych tekstów pokazuje pewną prawidłowość. Nagroda jest w nich zawsze związana z tym, co ktoś zrobił, i zawsze podlega utracie; zbawienie w żadnym z nich nie jest przedmiotem współzawodnictwa. Paweł, który pisze o możliwości nieotrzymania korony, w tym samym czasie pisze o pewności co do rzeczy podstawowej. Trzymanie tych dwóch spraw osobno nie jest u niego chwytem retorycznym, tylko stałym sposobem mówienia.
Teksty, które nie pozwalają na spokojne rozdzielenie
Zaraz po omawianym fragmencie Paweł stawia zdanie o zupełnie innym ciężarze, i to w tym samym wywodzie o budowaniu.
A jeśli ktoś niszczy świątynię Boga, tego zniszczy Bóg, bo świątynia Boga jest święta, a wy nią jesteście.
1 Kor 3,17
Odległość między wersetem 15 a 17 wynosi dwa zdania, a skutek jest przeciwny: tam zbawienie mimo straty, tu zniszczenie. Paweł najwyraźniej rozróżniał budowanie źle od niszczenia, ale granicy nie opisał.
Do tego dochodzą przypowieści, w których zaniedbanie kończy się nie utratą nagrody, lecz wyrzuceniem.
Dlatego odbierzcie mu ten talent i dajcie temu, który ma dziesięć talentów. Każdemu bowiem, kto ma, będzie dane i będzie miał w obfitości. Temu zaś, kto nie ma, zostanie zabrane nawet to, co ma. A nieużytecznego sługę wrzućcie w ciemności zewnętrzne. Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów.
Mt 25,28-30
Ten zaś sługa, który znał wolę swego pana, a nie był gotowy i nie postąpił według jego woli, otrzyma wielką chłostę. Lecz ten, który jej nie znał i uczynił coś godnego kary, otrzyma małą chłostę. Komu wiele dano, od tego wiele się będzie wymagać, a komu wiele powierzono, więcej będzie się od niego żądać.
Łk 12,47-48
A oto przyjdę wkrótce, a moja zapłata jest ze mną, aby oddać każdemu według jego uczynków.
Ap 22,12
Przypowieść o talentach jest tu najtrudniejsza. Sługa nie zrobił nic złego poza tym, że nic nie zrobił — czyli dokładnie to, co w Pierwszym Liście do Koryntian kończy się szkodą przy zachowaniu zbawienia. Ta sama sytuacja daje w dwóch tekstach dwa różne wyniki. Można to godzić, przyjmując, że przypowieść mówi o kimś, kto nigdy nie należał, a Paweł o kimś, kto należy. Rozróżnienie jest sensowne i nie jest w żadnym z tych tekstów zapisane.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, o czyich uczynkach mówi ten fragment. Kontekst dotyczy nauczycieli budujących wspólnotę w Koryncie, a nie życia moralnego każdego wierzącego — rozszerzenie na wszystkich jest naszym krokiem. Nie wiemy, na czym polega opisana szkoda: czy jest to utrata rangi, radości, czy czegoś jeszcze. Paweł nie mówi. Nie wiemy, czym różni się budowanie ze słomy od niszczenia świątyni, choć skutki są w tekście przeciwne. Nie wiemy wreszcie, jak długo trwa opisane doświadczenie ognia ani co dokładnie znaczy ocalenie w taki sposób. Tekst jest krótki i nie należy budować na nim więcej, niż uniesie.
Zobacz też: Mesjasz (Maszijach) · Jeszua (Jezus) · Paweł — znaczenie imienia
