Przypowieść o niemiłosiernym dłużniku — w polszczyźnie także przypowieść o niemiłosiernym słudze — opowiada o słudze, któremu król darował niespłacalny dług, a który zaraz potem wtrącił do więzienia kolegę winnego mu drobną sumę. Jeszua (Jezus) wyciąga z niej wniosek wprost: kto przyjął przebaczenie od Boga, a sam nie przebacza z serca, utraci to, co dostał. Przypowieść zapisał tylko Mateusz (Mt 18,21-35).
W skrócie
- Gdzie: Mt 18,21-35 (zob. streszczenie Mateusza 18).
- Komu i kiedy: uczniom, w odpowiedzi na pytanie Piotra, ile razy przebaczać bratu; w Galilei, przed ostatnią drogą do Judei (Mt 19,1).
- Główny sens: przebaczenie otrzymane od Boga zobowiązuje do przebaczania innym; kto go nie przekazuje dalej, sam wypada spod miłosierdzia.
- Kluczowy werset: „Czyż i ty nie powinieneś był zmiłować się nad swoim współsługą, jak ja zmiłowałem się nad tobą?” (Mt 18,33).
- Wyjaśnienie: podaje je sam Jeszua w ostatnim zdaniu (Mt 18,35).
Treść przypowieści (UBG)
Pełny tekst razem z pytaniem Piotra, które przypowieść otwiera. Grecki tekst słowo po słowie jest w interlinii Mateusza 18.
Wtedy Piotr podszedł do niego i zapytał: Panie, ile razy mam przebaczyć mojemu bratu, gdy zgrzeszy przeciwko mnie? Czy aż siedem razy? I odpowiedział mu Jezus: Nie mówię ci, że aż siedem razy, ale aż siedemdziesiąt siedem razy. Dlatego królestwo niebieskie podobne jest do króla, który chciał się rozliczyć ze swymi sługami. A gdy zaczął się rozliczać, przyprowadzono mu jednego, który był mu winien dziesięć tysięcy talentów. A ponieważ nie miał z czego oddać, jego pan kazał go sprzedać wraz z żoną, dziećmi i wszystkim, co miał, i spłacić dług. Wtedy sługa upadł i oddał mu pokłon, mówiąc: Panie, okaż mi cierpliwość, a wszystko ci oddam. Pan tego sługi, ulitowawszy się nad nim, uwolnił go i darował mu dług.
Mt 18,21-27 (UBG)
Lecz gdy ten sługa wyszedł, spotkał jednego ze swoich współsług, który był mu winien sto groszy. Chwycił go i zaczął dusić, mówiąc: Oddaj, coś winien! Wtedy jego współsługa upadł mu do nóg i prosił go: Okaż mi cierpliwość, a wszystko ci oddam. On jednak nie chciał, ale poszedł i wtrącił go do więzienia, dopóki nie odda długu. A jego współsłudzy, widząc, co się stało, zasmucili się bardzo i poszedłszy, oznajmili swemu panu wszystko, co zaszło. Wtedy jego pan wezwał go i powiedział: Zły sługo, darowałem ci cały ten dług, ponieważ mnie prosiłeś. Czyż i ty nie powinieneś był zmiłować się nad swoim współsługą, jak ja zmiłowałem się nad tobą? I jego pan, rozgniewany, wydał go katom, dopóki nie odda wszystkiego, co był mu winien. Tak i wam uczyni mój Ojciec niebieski, jeśli każdy z was nie przebaczy z serca swemu bratu jego przewinień.
Mt 18,28-35 (UBG)
Kontekst: komu i dlaczego Jeszua to opowiedział
Rozdział 18 to czwarta wielka mowa u Mateusza — o życiu wspólnoty uczniów. Zaczyna się od pytania, kto jest największy w królestwie (Mt 18,1), a odpowiedzią jest dziecko. Dalej idzie ostrzeżenie przed gorszeniem „małych” i przypowieść o owcy, której pasterz szuka, bo nie jest wolą Ojca, „aby zginął jeden z tych małych” (Mt 18,14; zob. przypowieść o zagubionej owcy). Potem Jeszua mówi, co robić, gdy brat zgrzeszy: upomnieć go w cztery oczy, potem przy świadkach, wreszcie przed zgromadzeniem (Mt 18,15-17). Ten fragment kończy się słowami o związywaniu i rozwiązywaniu (Mt 18,18; zob. klucze królestwa).
Na tym tle pada pytanie Piotra. Proponuje siedem razy i zapewne uważa tę liczbę za hojną. Jeszua odpowiada: „aż siedemdziesiąt siedem razy” (Mt 18,22). Grecki zwrot można rozumieć jako siedemdziesiąt siedem albo jako siedemdziesiąt razy po siedem, i przekłady się tu rozchodzą — widać to w porównaniu przekładów Mateusza 18. Ten sam grecki zwrot ma Septuaginta, grecki przekład Starego Testamentu, w pieśni Lamecha, gdzie hebrajski tekst mówi wyraźnie o siedemdziesięciu siedmiu: „Jeśli Kain ma być pomszczony siedem razy, to Lamek siedemdziesiąt siedem razy” (Rdz 4,24). Odpowiedź Jeszui brzmi więc jak odwrócenie tej pieśni: tam zemsta bez granic, tu przebaczenie bez liczenia. Przy obu odczytaniach sens jest ten sam: kto liczy, ten nie przebacza.
Łukasz zapisał podobne słowa w innym miejscu: przebaczyć, nawet jeśli brat zgrzeszy siedem razy na dzień i za każdym razem powie, że żałuje (Łk 17,3-4). Przypowieści o dłużniku tam nie ma. Po niej Mateusz zamyka mowę zdaniem „A gdy Jezus dokończył tych mów” (Mt 19,1).
Realia I wieku
Skala długu. Talent jako suma pieniędzy to około 6000 denarów, a denar był zapłatą za dzień pracy (Mt 20,2; zob. miary i wagi biblijne oraz przypowieść o talentach). Kwota „sto groszy” w UBG to sto denarów, czyli mniej więcej sto dniówek — kwota odczuwalna, ale do spłacenia. Dziesięć tysięcy talentów to w przybliżeniu sześćdziesiąt milionów dniówek, a proporcja obu długów wynosi około 600 000 do 1. Przeliczeń na dzisiejsze pieniądze lepiej nie robić, bo zależą od założeń. Ważniejsze jest co innego: dziesięć tysięcy (gr. myrioi) było największą liczbą, jaką Grecy nazywali jednym słowem, a talent — największą jednostką rachunkową. Jeszua wybiera sumę, której nie da się sobie wyobrazić, i dłużnika, który obiecuje: „wszystko ci oddam” (Mt 18,26). Ta obietnica jest niewykonalna.
Sprzedaż za długi. Król każe sprzedać sługę z żoną i dziećmi. Pismo zna tę praktykę: wierzyciel przychodzi zabrać synów wdowy jako niewolników (2 Krl 4,1), a za Nehemiasza Judejczycy oddają w niewolę synów i córki (Ne 5,5). Tora ją ogranicza. Zubożały brat ma służyć „jako najemnik” i wrócić do swojej rodziny w roku jubileuszowym (Kpł 25,39-41), a co siedem lat wierzyciel ma darować pożyczkę bliźniemu, bo „obwołano darowanie długów dla Pana” (Pwt 15,2). Król z przypowieści postępuje najpierw jak surowy władca — tym bardziej zaskakuje, że w końcu daruje wszystko.
Więzienie i kaci. Więzienie dla dłużnika, który ma tam siedzieć, „dopóki nie odda długu” (Mt 18,30), to praktyka znana w świecie grecko-rzymskim, której Tora nie przewiduje; Jeszua mówi o niej też w Mt 5,25-26. Słowo oddane w UBG jako „katom” (Mt 18,34) oznacza po grecku dosłownie dręczycieli, ludzi, którzy przesłuchiwali i męczyli więźniów.
Znaczenie
Wyjaśnienie Jeszui
Przypowieść ma wykład w ostatnim zdaniu: „Tak i wam uczyni mój Ojciec niebieski, jeśli każdy z was nie przebaczy z serca swemu bratu jego przewinień” (Mt 18,35). Król to Bóg, sługa — uczeń, który otrzymał przebaczenie, współsługa — brat, który zawinił. Interpretacje muszą się zmieścić w tym zdaniu i nie mogą go łagodzić.
Najpierw darowanie, potem wymaganie
Kolejność jest istotna. Król darował dług, zanim zażądał czegokolwiek od sługi. Sługa prosił tylko o cierpliwość — po grecku makrothymeō (zob. makrothymia) — a dostał więcej, niż prosił: całkowite umorzenie. Pan nie zarzuca więc słudze samego długu, tylko tego, że nie przekazał dalej tego, co dostał. Paweł powtarza tę logikę: „jak i Chrystus przebaczył wam, tak i wy” (Kol 3,13). Przebaczenie innym jest odpowiedzią na otrzymane przebaczenie, a nie zapłatą za nie.
Sceny są ułożone symetrycznie. Współsługa upada do nóg tak samo i prosi tymi samymi słowami: „Okaż mi cierpliwość, a wszystko ci oddam” (Mt 18,29). Sługa słyszy swoją własną prośbę i jej nie rozpoznaje. Do tego dług współsługi naprawdę dałoby się spłacić — a mimo to sługa woli więzienie, które spłatę uniemożliwia.
Ojcze nasz i dług
W modlitwie, której Jeszua uczy, prośba o przebaczenie brzmi: „I przebacz nam nasze winy, jak i my przebaczamy tym, którzy przeciw nam zawinili” (Mt 6,12). Grecki rzeczownik oddany jako „winy” znaczy dosłownie długi (zob. opheilema — dług). Zaraz po modlitwie Jeszua dodaje: „Lecz jeśli nie przebaczycie ludziom ich przewinień, to i wasz Ojciec nie przebaczy wam waszych przewinień” (Mt 6,15). Przypowieść o dłużniku jest opowiedzianą wersją tej prośby. Szerzej piszą o tym komentarz do Ojcze nasz i wpis „Jeśli nie przebaczycie”.
Przebaczyć „z serca”
W przypowieści przebaczenie nie jest uczuciem, tylko decyzją: zrezygnować z dochodzenia długu. Pan nie pyta sługi, co czuł do współsługi, tylko dlaczego go uwięził. „Z serca” wyklucza przebaczenie na pokaz, ale nie wymaga, by krzywda przestała boleć. Przebaczenie nie znosi też upomnienia — to samo kazanie każe najpierw porozmawiać z bratem, który zgrzeszył (Mt 18,15). Czy wolno czekać na żal winowajcy, omawia wpis czy trzeba przebaczyć komuś, kto nie przeprosił.
Sąd bez miłosierdzia
Przypowieść kończy się wyrokiem, nie pociechą. Jakub mówi to samo krótko: „Sąd bowiem bez miłosierdzia odbędzie się nad tym, który nie czynił miłosierdzia” (Jk 2,13), a błogosławieństwo z kazania na górze — od drugiej strony: „Błogosławieni miłosierni, ponieważ oni dostąpią miłosierdzia” (Mt 5,7). Ten sąd Mateusz łączy z przyjściem Syna Człowieczego, który „wtedy odda każdemu według jego uczynków” (Mt 16,27). O tym, jak sąd według uczynków łączy się ze zbawieniem z łaski, pisze wpis sąd według uczynków a zbawienie z łaski.
Najczęstsze błędne odczytania
Przebaczenie ma limit
Liczba z odpowiedzi Jeszui nie jest nowym limitem do odliczania. Piotr pytał o granicę, a dostał liczbę, która ma pokazać, że granicy się nie wyznacza. Echo Lamecha z Rdz 4,24 wskazuje to samo: chodzi o przeciwieństwo zemsty bez końca.
Przebaczyć znaczy udawać, że nic się nie stało
Przypowieść nazywa dług długiem — współsługa był winien sto denarów i nikt temu nie przeczy. Darowanie nie zmienia faktów, tylko rezygnuje z ich egzekwowania. Kontekst Mt 18,15-17 pokazuje, że wspólnota może upominać i rozstrzygać sprawy, a mimo to nie żywić zemsty.
Raz otrzymanego przebaczenia nie da się utracić
Tekst mówi coś niewygodnego: dług był „cały” darowany (Mt 18,32), a jednak pan, rozgniewany, wydaje sługę katom. Nie należy tego wygładzać. Przypowieść nie uczy, że przebaczenie trzeba kupić własnym przebaczaniem, ale ostrzega, że łaska odrzucona w praktyce nie chroni przed sądem.
Kaci i więzienie opisują czyściec albo wieczne męki
Zwrot „dopóki nie odda wszystkiego” (Mt 18,34) bywa czytany jako dowód na oczyszczenie po śmierci, a z drugiej strony — jako opis kary bez końca. Oba odczytania biorą szczegół obrazu za opis zaświatów. Wykład Jeszui w Mt 18,35 mówi tylko, że Ojciec potraktuje niemiłosiernego jak król sługę: cofnie darowanie. O stanie umarłych Pismo mówi gdzie indziej i wprost (zob. co dzieje się po śmierci).
Czytaj dalej
- Przypowieści Jeszui — przegląd wszystkich omówień.
- Jak czytać przypowieści.
- Quiz o przypowieściach Jeszui.
- Przypowieść o robotnikach w winnicy — denar jako dniówka i hojność gospodarza (Mt 20).
- Przypowieść o faryzeuszu i celniku — prośba o miłosierdzie i pogarda dla innych.
- Streszczenie Rodzaju 4 — pieśń Lamecha.
