Μακροθυμία jest złożeniem dwóch wyrazów: makros, czyli długi, oraz thymos, czyli gniew, zapalczywość, wybuch. Dosłownie znaczy więc długość zapalczywości: nie brak gniewu, lecz odległość drogi, którą trzeba przejść, zanim gniew wybuchnie. Rzeczownik pada w Nowym Testamencie czternaście razy, czasownik z tego samego pnia dziesięć.
Ta sama konstrukcja stoi u samego początku Pism. Kiedy Jahwe ogłasza swoje imię Mojżeszowi, używa hebrajskiego zwrotu erech apajim, dosłownie: długi na gniew.
Wtedy przechodził Pan przed nim i wołał: Pan, Pan, Bóg miłosierny i litościwy, nieskory do gniewu, a bogaty w miłosierdzie i prawdę;
Wj 34,6
UBG oddaje ten zwrot przez nieskory do gniewu. Grecki rzeczownik ma tę samą budowę: mierzy nie temperaturę uczucia, lecz dystans.
Gdzie pada w Nowym Testamencie
Owocem zaś Ducha jest miłość, radość, pokój, cierpliwość, życzliwość, dobroć, wiara;
Ga 5,22
W owocu Ducha makrothymia stoi między pokojem a dobrocią i UBG stawia tu cierpliwość. To najczęstsze polskie oddanie, ale nie jedyne.
Czy gardzisz bogactwem jego dobroci, cierpliwości i nieskwapliwości, nie wiedząc, że dobroć Boga prowadzi cię do pokuty?
Rz 2,4
W tym zdaniu makrothymia jest tym, co polszczyzna nazwała nieskwapliwością — słowem, którego dziś nikt nie używa. Warto przy okazji zauważyć, czego to zdanie nie mówi: do upamiętania prowadzi wprost dobroć Boga, chrestos, a nie sama zwłoka. Makrothymia jest jednym z trzech bogactw, którymi ktoś gardzi, nie podmiotem zdania o pokucie.
A cóż, jeśli Bóg, chcąc okazać gniew i dać poznać swoją moc, znosił w wielkiej cierpliwości naczynia gniewu przygotowane na zniszczenie;
Rz 9,22
Tu chodzi o cierpliwość wobec tych, którzy jej nie chcą. Zestawienie z gniewem w tym samym wersecie nie jest przypadkowe: makrothymia z definicji zakłada, że jest co odwlekać.
Niegdyś nieposłusznym, gdy za dni Noego raz oczekiwała Boża cierpliwość, kiedy budowano arkę, w której niewiele, to jest osiem dusz, zostało uratowanych przez wodę.
1 P 3,20
Piotr wiąże to słowo z konkretnym odcinkiem czasu: dniami budowania arki. Cierpliwość Boga ma tu początek i koniec, i kończy się potopem.
Trzy greckie słowa, jedno polskie
Kłopot polega na tym, że polskie cierpliwość obsługuje w UBG co najmniej trzy różne wyrazy greckie: makrothymia, anoche i hypomone. W jednym zdaniu Listu do Rzymian dwa z nich stoją obok siebie: dobroć, pobłażliwość i długi gniew stają się dobrocią, cierpliwością i nieskwapliwością.
Umocnieni wszelką mocą według jego chwalebnej potęgi, ku wszelkiej cierpliwości i wytrwałości z radością;
Kol 1,11
Tu kolejność się odwraca. W grece najpierw stoi hypomone, czyli wytrwanie pod ciężarem, a potem makrothymia. UBG oddaje pierwsze przez cierpliwość, drugie przez wytrwałość — czyli dokładnie na odwrót, niż podpowiadałby zdrowy rozsądek po polsku.
Ale ty pojąłeś moją naukę, sposób życia, dążenia, wiarę, wytrwałość, miłość i cierpliwość;
2 Tm 3,10
W tym wyliczeniu jest tak samo: wytrwałość odpowiada makrothymii, a cierpliwość na końcu odpowiada hypomone. Kto porównuje polskie listy cnót, porównuje inne słowa, niż mu się wydaje.
Co gubi polski przekład
Ginie przede wszystkim obraz. Cierpliwość po polsku to znoszenie czegoś przykrego. Makrothymia mówi o gniewie, który jest, ale ma daleko do wybuchu. To różnica między obojętnością a powstrzymaniem.
Ginie też kierunek. Hypomone opisuje wytrwanie wobec okoliczności, ciężaru, prześladowania. Makrothymia opisuje wytrwanie wobec ludzi. Kiedy oba wyrazy dostają wymiennie cierpliwość i wytrwałość, ta różnica przestaje być widoczna.
Wreszcie ginie związek z Wj 34,6. Jahwe przedstawia się tam jako ten, który ma daleko do gniewu, a Nowy Testament przykłada tę samą miarę do wierzących: owoc Ducha nosi nazwę wziętą z objawienia imienia. Czytelnik hebrajski i grecki słyszał to echo; czytelnik polski widzi zwykłą cnotę obok innych cnót.
Czego nie wiemy
Że grecki rzeczownik odbija hebrajski zwrot z Wj 34,6, wnioskujemy z budowy obu wyrażeń oraz z tego, jak greckie przekłady Tory oddawały ten zwrot. Sam tekst Nowego Testamentu nigdzie tego związku nie nazywa i nie cytuje Wj 34,6 przy makrothymii.
Nie wiemy również, czy autorzy odczuwali jeszcze w tym złożeniu drugi człon, thymos. Wyrazy złożone szybko zastygają i przestają być słyszalne jako suma części. Wniosek o gniewie odłożonym w czasie jest uprawniony jako obserwacja o budowie słowa, ale nie wystarcza jako dowód w sporze o naturę Bożego gniewu.
Zobacz też: Thymos (θυμός) — gniew jako wybuch · Jahwe · Piotr
