Twierdzenie o sądzie według uczynków pojawia się w Piśmie kilkanaście razy, u różnych autorów, w obu częściach kanonu. Twierdzenie o darze pojawia się równie wyraźnie. Rzetelne omówienie musi pokazać oba w pełnej sile, zanim spróbuje je ułożyć.
Sąd według uczynków
Który odda każdemu według jego uczynków: Tym, którzy przez wytrwanie w dobrym uczynku szukają chwały, czci i nieśmiertelności, odda życie wieczne; Natomiast swarliwym i nieposłusznym prawdzie, lecz posłusznym niesprawiedliwości, odda zapalczywość i gniew. Utrapienie i ucisk odda duszy każdego człowieka, który popełnia zło, najpierw Żyda, potem i Greka; A chwałę, cześć i pokój każdemu, kto czyni dobro, najpierw Żydowi, potem i Grekowi. U Boga bowiem nie ma względu na osobę.
Rz 2,6-11
Fragment jest z tego samego listu, w którym cztery rozdziały dalej Paweł dowodzi usprawiedliwienia bez uczynków Prawa. Nie jest to więc głos innego autora ani innej tradycji — to ten sam człowiek w tym samym piśmie.
I zobaczyłem umarłych, wielkich i małych, stojących przed Bogiem, i otwarto księgi. Otwarto też inną księgę, księgę życia. I osądzeni zostali umarli według tego, co było napisane w księgach, to znaczy według ich uczynków. I wydało morze umarłych, którzy w nim byli, również śmierć i piekło wydały umarłych, którzy w nich byli. I zostali osądzeni, każdy według swoich uczynków.
Ap 20,12-13
A oto przyjdę wkrótce, a moja zapłata jest ze mną, aby oddać każdemu według jego uczynków.
Ap 22,12
Apokalipsa opisuje otwarcie ksiąg i kryterium wprost. Paweł mówi o tym samym w odniesieniu do wierzących, używając języka sądowego bez łagodzenia.
Wszyscy bowiem musimy stanąć przed trybunałem Chrystusa, aby każdy otrzymał zapłatę za to, co czynił w ciele, według tego, co czynił, czy dobro, czy zło.
2 Kor 5,10
Syn Człowieczy przyjdzie bowiem w chwale swego Ojca ze swoimi aniołami i wtedy odda każdemu według jego uczynków.
Mt 16,27
Zasada ta nie jest wynalazkiem Nowego Przymierza. Występuje w Psalmach, w Przysłów i u Jeremiasza — za każdym razem jako opis tego, jak Bóg postępuje.
I do ciebie, Panie, należy miłosierdzie, bo ty oddajesz każdemu według jego uczynków.
Ps 62,12
Jeśli powiesz: Nie wiedzieliśmy o tym; czy ten, który waży serca, nie rozumie? A ten, który strzeże twojej duszy, nie pozna? I czy nie odda człowiekowi według jego uczynków?
Prz 24,12
Ja, Pan, badam serca i doświadczam nerki, aby oddać każdemu według jego dróg i według owocu jego uczynków.
Jr 17,10
Warto zwrócić uwagę na Psalm 62: zdanie o odpłacie stoi tam bezpośrednio po zdaniu o miłosierdziu, jako jego część, a nie jako przeciwieństwo.
Zbawienie jako dar
Łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę, i to nie jest z was, jest to dar Boga. Nie z uczynków, aby nikt się nie chlubił. Jesteśmy bowiem jego dziełem, stworzeni w Chrystusie Jezusie do dobrych uczynków, które Bóg wcześniej przygotował, abyśmy w nich postępowali.
Ef 2,8-10
Trzy wersety zawierają całą trudność i całe rozwiązanie. Zbawienie jest darem, wykluczona jest chluba, a uczynki pojawiają się jako to, do czego człowiek został stworzony. Nie są warunkiem wejścia ani jego przyczyną, ale nie są też dodatkiem — są celem.
Nie z uczynków sprawiedliwości, które my spełniliśmy, ale według swego miłosierdzia zbawił nas przez obmycie odrodzenia i odnowienie Ducha Świętego;
Tt 3,5
A temu, kto pracuje, zapłata nie jest uznana za łaskę, ale za należność. Temu zaś, kto nie pracuje, lecz wierzy w tego, który usprawiedliwia bezbożnego, jego wiara zostaje poczytana za sprawiedliwość.
Rz 4,4-5
Zdanie z czwartego rozdziału Listu do Rzymian jest najostrzejsze: usprawiedliwiony zostaje ten, kto nie pracuje. Trudno wyobrazić sobie mocniejsze wykluczenie zasługi.
A jeśli przez łaskę, to już nie z uczynków, inaczej łaska już nie byłaby łaską. Jeśli zaś z uczynków, to już nie jest łaska, inaczej uczynek już nie byłby uczynkiem.
Rz 11,6
Wiedząc, że człowiek nie jest usprawiedliwiony z uczynków prawa, ale przez wiarę w Jezusa Chrystusa, i my uwierzyliśmy w Jezusa Chrystusa, abyśmy byli usprawiedliwieni z wiary Chrystusa, a nie z uczynków prawa, dlatego że z uczynków prawa nie będzie usprawiedliwione żadne ciało.
Ga 2,16
Warto zauważyć, że oba zestawy tekstów pochodzą w dużej części od tych samych autorów. Paweł napisał zarówno o odpłacie według uczynków, jak i o usprawiedliwieniu bezbożnego. Nie jest to więc spór między księgami ani między Tanach a Nowym Przymierzem — jest to napięcie wewnątrz myśli jednego człowieka, który najwyraźniej nie widział w tym problemu.
Paweł formułuje w Rzymian 11 zasadę rozłączności: jeśli przez łaskę, to nie z uczynków, i odwrotnie. To zamyka drogę rozwiązaniom mieszanym, w których część zbawienia pochodzi z jednego źródła, a część z drugiego.
Jak to razem stoi
Najczęściej godzi się te dwie serie tak: uczynki są dowodem, a nie podstawą — sąd bada je jako świadectwo tego, kim ktoś jest, a nie jako walutę. Odczytanie ma oparcie w Efezjan 2,10, gdzie uczynki są skutkiem stworzenia na nowo, i w Rzymian 2, gdzie mowa o wytrwaniu w dobrym uczynku, a nie o bilansie.
Trzeba jednak powiedzieć dwie rzeczy. Po pierwsze, to rozwiązanie nie jest w Piśmie sformułowane — żaden autor nie mówi, że uczynki są dowodem, a nie podstawą. Jest to nasz sposób złożenia jego zdań. Po drugie, teksty o sądzie nie są zbudowane jak opis dowodu. Mówią o oddaniu każdemu według uczynków, a to język odpłaty. Kto twierdzi, że napięcie tu nie istnieje, upraszcza jedną z dwóch serii.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak sąd według uczynków przebiega dla tych, którzy zostali usprawiedliwieni z wiary — czy dotyczy przynależności, czy tylko oceny życia. Paweł mówi o trybunale w obu kontekstach i nie rozdziela ich. Nie wiemy, jak Rzymian 2,6-11 miało się w umyśle Pawła do Rzymian 3,28; postawił oba zdania w jednym liście i nigdy nie wrócił do tego, by je uzgodnić. Nie wiemy, co dokładnie zawierają księgi z Apokalipsy 20 i jak ma się do nich księga życia wymieniona osobno. Pismo mówi tu dwie rzeczy z jednakową mocą i zostawia czytelnikowi ciężar trzymania obu naraz.
Zobacz też: Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Tanach · Paweł — znaczenie imienia
