Tame (טָמֵא, H2931) to przymiotnik występujący osiemdziesiąt osiem razy, a odpowiadający mu czasownik — sto sześćdziesiąt dwa. Polskie nieczysty niesie ocenę: brzmi jak zarzut albo jak opis brudu. Hebrajskie tame opisuje status, w którym człowiek albo rzecz nie mogą brać udziału w kulcie, dopóki nie upłynie czas i nie zostanie wykonana procedura. To nie to samo co wina.
Nieczystym można się stać przez czyn dobry
Najmocniejszy argument jest w przepisie o zmarłych:
Kto dotknie jakiegokolwiek ludzkiego trupa, będzie nieczysty przez siedem dni.
Lb 19,11
Pochowanie bliskiego było obowiązkiem, nie występkiem. A jednak przenosiło do stanu tame na tydzień. Podobnie z narodzinami dziecka: Księga Kapłańska nakłada okres nieczystości na kobietę po porodzie, choć rodzenie dzieci jest w Torze błogosławieństwem, nie przewinieniem.
Powiedz synom Izraela: Jeśli kobieta pocznie i urodzi chłopca, będzie nieczysta przez siedem dni; jak w dniach jej odłączenia z powodu swej miesięcznej słabości, będzie nieczysta.
Kpł 12,2
Gdyby tame znaczyło grzech, oba te przepisy byłyby wewnętrznie sprzeczne. Jako opis stanu obrzędowego są spójne: pewne doświadczenia — śmierć, narodziny, choroba, wyciek — czasowo wykluczają z przybytku i wymagają powrotu przez ustaloną procedurę.
Jak UBG oddaje tame
Albo jeśli ktoś dotknął czegoś nieczystego, czy to padliny nieczystego zwierzęcia, czy padliny nieczystego bydlęcia, czy padliny nieczystego zwierzęcia pełzającego, a nie jest tego świadomy, i tak będzie nieczysty i winny;
Kpł 5,2
W tym jednym wersecie hebrajskie tame pada pięć razy: o padlinie, o zwierzęciu i o człowieku. Polskie nieczysty utrzymuje jednolitość, ale dokłada człon o winie, przez co przepis brzmi jak opis grzechu nieumyślnego. Tekst mówi natomiast o kimś, kto stał się niezdatny, nie wiedząc o tym, i musi to naprawić.
Rozkaż synom Izraela, aby usunęli z obozu każdego trędowatego, każdego cierpiącego na wyciek i każdego, który zanieczyścił się przy umarłym.
Lb 5,2
Tu polszczyzna sięga po inne słowo: zanieczyścił się przy umarłym. Ten sam rdzeń, inna szata. Czytelnik widzi czynność, hebrajski opisuje stan.
Człowiek czysty pokropi nieczystego w trzecim i siódmym dniu, a gdy go oczyści w siódmym dniu, wypierze on swoje szaty i umyje się wodą, i wieczorem będzie czysty.
Lb 19,19
Przepis o wodzie oczyszczenia pokazuje mechanizm: człowiek czysty działa na nieczystego, a granicą jest wieczór siódmego dnia. Cała procedura ma harmonogram, a nie warunek skruchy.
Klucz z Księgi Kapłańskiej
Abyście mogli rozróżniać między tym, co święte, a tym, co pospolite, między tym, co nieczyste, a tym, co czyste;
Kpł 10,10
To zdanie ustawia dwie osobne pary: święte wobec pospolitego i nieczyste wobec czystego. Grzech nie występuje w żadnej z nich. Kapłan ma rozróżniać status, a nie oceniać moralność, i właśnie dlatego całe prawo o czystości można wypełnić, nie mówiąc ani słowa o winie.
Lecz z tych, które przeżuwają lub które mają rozdzielone kopyta, nie będziecie jeść wielbłąda, zająca i królika. One bowiem przeżuwają, ale nie mają rozdzielonych kopyt; będą dla was nieczyste.
Pwt 14,7
Zwierzęta są nieczyste z definicji, na stałe, i nikt nie zarzuca im niegodziwości. To najprostszy dowód, że kategoria opisuje przynależność, nie zachowanie.
Co gubi polski przekład
Gubi rozdział między porządkiem obrzędowym a porządkiem moralnym. Kiedy tame staje się nieczystością rozumianą jako skaza, przepisy o połogu i pogrzebie zaczynają wyglądać na potępienie ciała, a rozdziały o wycieku na wstydliwy dodatek. Znika też sens procedury: skoro to nie wina, oczyszczenie nie jest przebaczeniem, lecz przywróceniem dostępu.
Osobno warto zauważyć, że prorocy tę granicę świadomie przekraczają. U Izajasza droga dla odkupionych jest zamknięta dla tame:
I będzie tam ścieżka i droga, którą nazwą Drogą Świętą. Nie będzie po niej chodził nieczysty, ale będzie ona dla nich. Ci, którzy tą drogą będą chodzić, nawet głupcy, nie zbłądzą.
Iz 35,8
W tym kontekście nieczystość znaczy już więcej niż stan obrzędowy — obejmuje to, co nie należy do świętego porządku w ogóle. Przesunięcie jest zamierzone i widoczne dopiero wtedy, gdy się wie, jak słowo działa w Torze.
Czego nie wiemy
Nie znamy uzasadnienia listy źródeł nieczystości. Śmierć, wyciek, trąd i połóg tworzą zbiór, którego wspólny mianownik badacze rekonstruują na wiele sposobów: związek ze śmiercią, z utratą płynów, z granicami ciała, z kultami sąsiadów. Tora żadnego z tych wyjaśnień nie podaje.
Nie jest też jasne, w jakim stopniu przepisy obowiązywały poza sferą przybytku i jak radzono sobie z nimi w codziennym życiu wsi oddalonej od Jerozolimy. Teksty prawne opisują wymagania, a nie praktykę, więc rekonstrukcja tego, jak wyglądało to naprawdę, opiera się na późniejszych źródłach.
Wreszcie sam podział na czyste i nieczyste zwierzęta pojawia się już w opisie potopu, długo przed nadaniem prawa na Synaju. Tekst zakłada, że Noe rozumie to rozróżnienie, ale nigdzie go wcześniej nie tłumaczy. Skąd znał kryteria, Pismo nie mówi — i to jest zwykłe milczenie tekstu, nie zaproszenie do domysłów.
