Jerycho to starożytne miasto-oaza w dolinie Jordanu, kilka kilometrów na zachód od rzeki i na północ od Morza Martwego, ponad dwieście metrów poniżej poziomu morza. W Biblii jest pierwszym miastem Kanaanu zdobytym przez Izraela pod wodzą Jozuego: jego mury upadły po siedmiu dniach okrążania. Wraca potem w historii Rachab, Eliasza i Elizeusza, a w Ewangeliach jako miasto Zacheusza i niewidomego Bartymeusza.
W skrócie
- Położenie: zachodni skraj doliny Jordanu, przy obfitym źródle; biblijne miasto to kopiec Tell es-Sultan, a Jerycho z czasów Ewangelii leżało kilka kilometrów dalej, u wylotu wąwozu Wadi Kelt.
- Nazwa: hebr. Jericho (יְרִיחוֹ, Strong H3405), gr. Ierichō (Ἱεριχώ, Strong G2410); przydomek biblijny: miasto palm.
- W Biblii: w tekście hebrajskim 57 wystąpień w jedenastu księgach (Jozuego 29, Liczb 9, 2 Królewska 6, Powtórzonego Prawa 3, po dwa w 1 Kronik, Nehemiasza i Jeremiasza, po jednym w 2 Samuela, 1 Królewskiej, 2 Kronik i Ezdrasza), w greckim 7 (Mateusz 1, Marek 2, Łukasz 3, List do Hebrajczyków 1). Kilka tekstów nazywa je tylko „miastem palm”.
- Najważniejsze wydarzenia: obóz Izraela naprzeciw Jerycha, Rachab i zwiadowcy, upadek murów, przekleństwo Jozuego i odbudowa przez Chiela, uzdrowienie wody przez Elizeusza, pojmanie króla Sedekiasza, uzdrowienia niewidomych i spotkanie z Zacheuszem.
- Okres: od wejścia do Kanaanu przez epokę sędziów i królów po powrót z wygnania; w Nowym Testamencie jako miasto herodiańskie.
Nazwa i jej znaczenie
Pochodzenie nazwy Jericho nie jest pewne. Najczęściej łączy się ją z hebrajskim jareach, czyli księżyc, i widzi w niej ślad dawnego kultu bóstwa księżycowego. Druga propozycja wywodzi ją od rdzenia oznaczającego zapach i odnosi do woni ogrodów oazy. Obie hipotezy są możliwe, żadna nie ma rozstrzygającego dowodu.
Pewny jest natomiast biblijny przydomek miasta: ir ha-temarim, miasto palm. Mojżesz widzi z góry Nebo „równinę doliny Jerycha, miasta palm” (Pwt 34,3), a tym samym określeniem posługują się Księga Sędziów (Sdz 1,16; Sdz 3,13) i Kroniki (2 Krn 28,15). Palmy daktylowe rosły tu dzięki źródłom i ciepłu doliny; w czasach Heroda doszła do nich uprawa balsamowca.
Gdzie leży Jerycho?
Miasto stoi na dnie rowu tektonicznego, którym płynie rzeka Jordan. Od zachodu zamyka je stroma ściana Pustyni Judzkiej, od wschodu, za rzeką, wznoszą się góry Moabu z Nebo. Na południu zaczyna się Morze Martwe, które Księga Jozuego nazywa Morzem Pustyni i Morzem Słonym (Joz 3,16). O życiu w tym miejscu decyduje źródło bijące u stóp kopca Tell es-Sultan: wokół niego od tysięcy lat trwa zielona oaza pośród suchego krajobrazu.
Z Jerozolimy jest tu w linii prostej nieco ponad 20 kilometrów, ale droga schodzi o około kilometr w dół, przez pustynne wąwozy. Dlatego w przypowieści Jeszui (Jezusa) człowiek „schodził z Jerozolimy do Jerycha” (Łk 10,30), a na tej drodze napadają go zbójcy. Jerycho leżało też przy brodach na Jordanie, więc kto szedł z Zajordania w góry Judy i Beniamina, przechodził obok niego. Można je odszukać na mapach biblijnych serwisu.
Dziś Jerycho jest miastem na Zachodnim Brzegu Jordanu, od 1994 roku pod administracją palestyńską. Starożytny kopiec Tell es-Sultan wpisano w 2023 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Jerycho w historii biblijnej
Naprzeciw Jerycha: ostatni obóz Mojżesza
Pod koniec wędrówki przez pustynię Izrael rozbił obóz „na równinach Moabu, z tej strony Jordanu naprzeciw Jerycha” (Lb 22,1). Tam odbył się drugi spis ludu (Lb 26,3), tam Jahwe (PAN) dał Mojżeszowi ostatnie prawa z Księgi Liczb (Lb 36,13). Z góry Nebo, „naprzeciw Jerycha” (Pwt 34,1), Mojżesz oglądał ziemię, do której nie wszedł. Tradycja wskazuje ten szczyt w miejscu zwanym Siyagha; opisuje to wpis o górze Nebo i bazylice na jej szczycie.
Rachab i dwaj zwiadowcy
Jozue wysłał z Szittim dwóch zwiadowców, by obejrzeli ziemię „i Jerycho” (Joz 2,1). Zatrzymali się w domu nierządnicy Rachab. Gdy król miasta kazał ich wydać, ukryła ich na dachu pod wiązkami lnu, a potem spuściła na sznurze z okna, „bo jej dom przylegał do muru i ona mieszkała w murze” (Joz 2,15). Jej wyznanie jest w tej opowieści najważniejsze: słyszała o przejściu przez Morze Czerwone i wie, że „Pan, wasz Bóg, jest Bogiem wysoko na niebie i nisko na ziemi” (Joz 2,11). Znakiem ocalenia jej rodziny miał być „czerwony sznur” w oknie (Joz 2,18). Szerzej o jej losach pisze hasło Rachab z Jerycha, a przebieg rozdziału streszcza Jozue 2.
Przejście Jordanu i Pascha w Gilgal
Izrael przeprawił się przez Jordan, gdy wody zatrzymały się w górze rzeki, i przeszedł „naprzeciw Jerycha” (Joz 3,16). Pierwszy obóz w ziemi obiecanej stanął w Gilgal, „po wschodniej stronie Jerycha” (Joz 4,19). Tam lud obchodził Paschę czternastego dnia pierwszego miesiąca, na równinach Jerycha, a nazajutrz jadł już plony ziemi i ustała manna (Joz 5,10-12). W pobliżu miasta Jozue spotkał męża z wydobytym mieczem, który przedstawił się jako „wódz wojska Pana” (Joz 5,14).
Upadek murów
Rozdział szósty opisuje oblężenie bez taranów i bez szturmu. Przez sześć dni wojownicy obchodzili miasto raz dziennie, a siedmiu kapłanów niosło przed arką „siedem trąb z rogów baranich” (Joz 6,4). Siódmego dnia okrążyli je siedem razy i na znak lud wydał okrzyk:
Wtedy lud wydał okrzyk, gdy zadęto w trąby. A kiedy lud usłyszał dźwięk trąb i wydał potężny okrzyk, runęły mury, a lud wszedł do miasta, każdy prosto przed siebie, i zdobyli miasto;
Joz 6,20 (UBG)
Miasto było „przeklęte dla Pana” (Joz 6,17), czyli obłożone cherem: niczego nie wolno było wziąć dla siebie, a srebro, złoto i przedmioty z metalu trafiły do skarbca Jahwe (Joz 6,19.24). Ocalała tylko Rachab z rodziną; autor dopowiada, że „mieszka ona w Izraelu aż do dziś” (Joz 6,25). Zakaz złamał Achan i z jego powodu Izrael przegrał pod Aj (Joz 7,1-5). Jego historię opisuje hasło Achan i kradzież w Jerychu, całość kampanii biografia Jozuego, następcy Mojżesza, a sam rozdział streszczenie Jozuego 6.
Przekleństwo i odbudowa
Po zdobyciu Jozue złożył przysięgę: „Niech będzie przeklęty przed Panem człowiek, który powstanie i odbuduje to miasto, Jerycho” (Joz 6,26). Odbudowujący miał stracić przy fundamencie pierworodnego, a przy bramach najmłodszego syna. Autor Księgi Królewskiej odnotowuje spełnienie za panowania Achaba:
Za jego czasów Chiel z Betel odbudował Jerycho. Założył fundamenty na Abiramie, swoim pierworodnym, a na Segubie, swoim najmłodszym synu, postawił jego bramy – według słowa Pana, które wypowiedział przez Jozuego, syna Nuna.
1 Krl 16,34 (UBG)
Tekst nie mówi, jak zginęli Abiram i Segub, ani czy ojciec złożył ich w ofierze fundacyjnej, jak sądzi część komentatorów. Rozważa to hasło o Chielu z Betel oraz streszczenie 1 Królewskiej 16.
Czasy sędziów i królów
Przy podziale ziemi Jerycho przypadło Beniaminowi (Joz 18,21). Z „miasta palm” wyruszyli Kenici, potomkowie teścia Mojżesza (Sdz 1,16). Później zajął je Eglon, król Moabu, i przez osiemnaście lat uciskał Izraela, aż wyzwolił go sędzia Ehud (Sdz 3,12-30). Za Dawida w Jerychu czekali jego posłowie, którym Ammonici zgolili pół brody: „Zostańcie w Jerychu, aż wam brody odrosną” (2 Sm 10,5).
W czasach Eliasza w mieście żyła wspólnota synów proroków (2 Krl 2,5). Tam wrócił Elizeusz po tym, jak został sam, a mieszkańcy powiedzieli mu, że „położenie tego miasta jest dobre”, lecz „woda jest niedobra i ziemia nieurodzajna” (2 Krl 2,19). Prorok wrzucił sól do źródła:
Wówczas poszedł do źródła wód, wrzucił do niego sól i powiedział: Tak mówi Pan: Uzdrowiłem te wody, już nie wyjdzie stąd ani śmierć, ani nieurodzaj. Wody więc zostały uzdrowione i są takie aż do dziś, według słowa Elizeusza, które wypowiedział.
2 Krl 2,21-22 (UBG)
Tradycja utożsamia to miejsce ze źródłem u stóp Tell es-Sultan i nazywa je źródłem Elizeusza; Pismo nie podaje jego nazwy. Kontekst rozdziału omawia wpis o podwójnej części ducha i streszczenie 2 Królewskiej 2.
Za króla Achaza, po wojnie Izraela z Judą, prorok Obed przekonał wojsko z Samarii, by zwróciło jeńców. Odprowadzono ich „do Jerycha, miasta palm, do ich braci” (2 Krn 28,15). Półtora wieku później przy Jerychu skończyło się królestwo Judy: gdy Babilończycy przełamali mury Jerozolimy, uciekającego króla dogonili „na równinach Jerycha” (2 Krl 25,5; Jr 39,5). Losy tego władcy opisuje hasło o Sedekiaszu, ostatnim królu Judy.
Po wygnaniu
Na liście powracających z Babilonu jest 345 mężczyzn z Jerycha (Ezd 2,34; Ne 7,36). Za Nehemiasza „budowali mężczyźni z Jerycha” odcinek muru Jerozolimy (Ne 3,2).
Jerycho w Nowym Testamencie
Jerycho Ewangelii to już inne miejsce niż kopiec z czasów Jozuego: miasto-oaza u wylotu Wadi Kelt, z zimowymi pałacami Hasmoneuszy i Heroda Wielkiego, plantacjami palm i balsamu oraz komorą celną przy trakcie z Zajordania. Tą drogą, doliną Jordanu, można było iść z Galilei do Jerozolimy z ominięciem Samarii, i tędy Jeszua szedł do miasta przed ostatnią Paschą.
Wszyscy trzej synoptycy umieszczają pod Jerychem uzdrowienie niewidomych, ale różnią się szczegółami. Mateusz pisze o dwóch („dwaj ślepi”, Mt 20,30) przy wychodzeniu z miasta, Marek o jednym, „ślepy Bartymeusz, syn Tymeusza” (Mk 10,46), również przy wyjściu, a Łukasz o ślepcu, którego Jeszua spotkał, „gdy zbliżał się do Jerycha” (Łk 18,35). Różnice omawia wpis ilu ślepców uzdrowił Jeszua pod Jerychem, a o samym Bartymeuszu pisze hasło niewidomy żebrak spod Jerycha.
Tylko Łukasz opowiada o Zacheuszu:
A Jezus wszedł do Jerycha i przechodził przez nie. Był tam pewien człowiek, imieniem Zacheusz, przełożony celników, a był on bogaty. Pragnął on zobaczyć Jezusa, kto to jest, lecz nie mógł z powodu tłumu, bo był niskiego wzrostu. Pobiegł więc naprzód i wszedł na drzewo sykomory, aby go zobaczyć, bo miał tamtędy przechodzić.
Łk 19,1-4 (UBG)
Scena kończy się słowami „Dziś zbawienie przyszło do tego domu” (Łk 19,9). Historię celnika opisuje hasło Zacheusz, a rozdział streszczenie Łukasza 19. Tło przypowieści o miłosiernym Samarytaninie, która rozgrywa się na drodze do Jerycha, pokazuje streszczenie Łukasza 10.
Nowy Testament wraca też do Jerycha Jozuego. List do Hebrajczyków widzi w upadku murów i ocaleniu Rachab przykład wiary:
Przez wiarę upadły mury Jerycha, gdy je okrążano przez siedem dni. Przez wiarę nierządnica Rachab nie zginęła razem z niewierzącymi, gdyż w pokoju przyjęła szpiegów.
Hbr 11,30-31 (UBG)
Jakub stawia Rachab za przykład wiary, która działa (Jk 2,25), a Mateusz wymienia ją w rodowodzie Mesjasza: „Salmon spłodził z Rachab Booza” (Mt 1,5). Że chodzi o tę samą kobietę, zakłada się powszechnie, choć rodowód tego nie dopowiada.
Archeologia
Tell es-Sultan należy do najstarszych obwarowanych osad świata: najniższe warstwy sięgają neolitu, a kamienna wieża pochodzi sprzed około dziesięciu tysięcy lat. Kopiec badali kolejno Charles Warren (1868), Ernst Sellin i Carl Watzinger (1907–1911), John Garstang (1930–1936) i Kathleen Kenyon (1952–1958), a od 1997 roku ekspedycja włosko-palestyńska Lorenza Nigra.
Garstang znalazł zawalone mury i grubą warstwę spalenizny i datował zniszczenie miasta na około 1400 roku p.n.e., łącząc je z Jozuem. Kenyon wykazała, że podwójny mur pochodzi z wczesnej epoki brązu, a wielkie miasto zniszczył pożar około 1550 roku p.n.e. Datowanie radiowęglowe zwęglonego zboża z tej warstwy dało około 1562 roku p.n.e. (± 38 lat). Według większości badaczy w późnej epoce brązu nie było w Jerychu silnie umocnionego miasta. Bryant Wood w 1990 roku bronił daty zbliżonej do Garstanga, na podstawie ceramiki i pełnych dzbanów ze zbożem; to stanowisko mniejszościowe. Spór nie dotyczy tego, czy miasto runęło i spłonęło, tylko kiedy, i wiąże się z pytaniem o datę wyjścia z Egiptu.
Lepiej rozpoznane jest Jerycho z czasów Ewangelii. W Tulul Abu el-Alajik odsłonięto pałac hasmonejski z basenami i mykwami oraz trzy pałace Heroda z rzymskimi łaźniami, ogrodem i akweduktami. Wykopaliska nie potwierdzają spotkania z Zacheuszem, ale pokazują zamożne miasto, w którym przełożony celników miał z czego się bogacić.
- Jerycho — mury i spór Garstang kontra Kenyon
- Kiedy było Wyjście? Spór o XV i XIII wiek p.n.e.
- Mury kazamatowe — czym był dom przylegający do muru
- Ofiary fundacyjne i Chiel z Betel
- Hasmonejskie pałace w Jerychu
- Zimowe pałace Heroda w Jerychu
Czego nie wiemy
- Kiedy upadły mury. Data zdobycia zależy od daty wyjścia z Egiptu (XV albo XIII wiek p.n.e.), a żadna z nich nie zgadza się łatwo z obecnym odczytem warstw Tell es-Sultan.
- Co znaczy „odbudowa” Chiela. Pismo wspomina Jerycho w czasach Eglona i Dawida, więc jakaś osada istniała przed Achabem. Najprostsze wyjaśnienie: przekleństwo dotyczyło odbudowy miasta obwarowanego, z fundamentami i bramami, a nie zamieszkania w oazie. Tekst tego jednak nie rozstrzyga.
