W Torze i Księdze Sędziów teściem Mojżesza nazwane są trzy różne imiona. Nie chodzi przy tym o różne księgi pisane przez różnych ludzi w odstępie stuleci — dwa z tych imion pojawiają się w tej samej opowieści o pobycie Mojżesza w Midianie.
Gdzie Pismo nazywa teścia Mojżesza Reuelem?
Gdy wróciły do swego ojca Reuela, ten zapytał: Dlaczego dziś przyszłyście tak szybko?
Wj 2,18
Scena jest jednoznaczna: dziewczęta, którym Mojżesz pomógł przy studni, wracają do swojego ojca, a ten nosi imię Reuel. Jedna z nich zostaje żoną Mojżesza.
Gdzie ten sam człowiek nosi imię Jetro?
Rozdział trzeci nazywa teścia Mojżesza inaczej, i robi to bez żadnego wyjaśnienia zmiany.
Mojżesz pasał stado swego teścia Jetra, kapłana Midianitów. Zaprowadził stado na drugą stronę pustyni i przyszedł do góry Bożej, do Horebu.
Wj 3,1
To samo imię wraca jeszcze kilkakrotnie, także w rozdziale osiemnastym, gdzie teść przyprowadza Mojżeszowi żonę i synów oraz doradza mu ustanowienie sędziów.
A gdy teść Mojżesza Jetro, kapłan Midianitów, usłyszał o wszystkim, co Bóg uczynił dla Mojżesza i swego ludu Izraela, że Pan wyprowadził Izraela z Egiptu;
Wj 18,1
Kim jest Chobab z Księgi Liczb?
Księga Liczb wprowadza trzecie imię, w zdaniu, którego składnia jest sporna.
Potem Mojżesz powiedział do Chobaba, syna Reuela Midianity, swego teścia: Wyruszamy do miejsca, o którym Pan powiedział: Dam je wam. Chodź z nami, a wyświadczymy ci dobro, ponieważ Pan obiecał wiele dobrego Izraelowi.
Lb 10,29
Określenie na końcu można odnieść do Chobaba albo do Reuela — polszczyzna zostawia tu tę samą wieloznaczność co hebrajski. Księga Sędziów rozstrzyga to jednak wprost na rzecz Chobaba.
A Cheber Kenita odłączył się od Kenitów, od synów Chobaba, teścia Mojżesza, i rozbił swój namiot aż do równin w Saananim, które jest przy Kedesz.
Sdz 4,11
Trzy rozdziały wcześniej ta sama księga mówi o teściu Mojżesza jeszcze inaczej, nazwą ludu zamiast imienia.
Synowie Kenity, teścia Mojżesza, wyruszyli z miasta palm razem z synami Judy na pustynię Judy leżącą na południu od Arad. Gdy tam przybyli, zamieszkali z ludem.
Sdz 1,16
Jak tłumaczy się trzy imiona jednego teścia?
Imię własne i drugie imię
Najczęstsze rozwiązanie: Reuel i Jetro to ta sama osoba, przy czym jedno jest imieniem, a drugie tytułem albo przydomkiem. Podwójne nazywanie tej samej postaci jest w Torze zwyczajne. Czego nie tłumaczy: tekst nigdzie tego nie mówi, choć przy innych postaciach podaje takie utożsamienia wprost. Rozwiązanie jest możliwe, ale nie potwierdzone.
Reuel jest dziadkiem
Drugie wyjaśnienie korzysta z tego, że hebrajskie słowo tłumaczone jako ojciec obejmuje także dalszego przodka. Reuel byłby wtedy ojcem Jetra, a dziewczęta wracałyby do domu dziadka. Czego nie tłumaczy: w scenie przy studni Reuel jest obecny i rozmawia z córkami, a potem sam wydaje jedną z nich za mąż. To rola ojca, nie odległego przodka.
Szerszy zakres słowa „teść”
Trzecie wyjaśnienie dotyczy Chobaba. Hebrajski wyraz oddawany jako teść obejmuje szerszy krąg powinowatych, w tym szwagra, i część przekładów tak właśnie tłumaczy zdanie z Księgi Sędziów. Chobab byłby wtedy synem Reuela i szwagrem Mojżesza. Czego nie tłumaczy: polskie przekłady, w tym używany tutaj, konsekwentnie piszą „teść”, więc czytelnik polski widzi trzech ludzi na jednym stanowisku i nie ma z tekstu żadnej podstawy, żeby jednego z nich przesunąć.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Chobab to Jetro pod innym imieniem, syn Reuela, czy jeszcze inna osoba z tej rodziny. Nie wiemy też, czy Reuel i Jetro to jeden człowiek, choć jest to najprostsze wyjaśnienie. Pismo nie podaje żadnego zdania, które by te imiona ze sobą wiązało albo rozdzielało, a wszystkie proponowane rozwiązania są rekonstrukcjami opartymi na zwyczajach nazewniczych, nie na oświadczeniu tekstu. Warto przy tym zauważyć, że dla żadnej z opisanych scen ta niepewność nic nie zmienia: rada o ustanowieniu sędziów, wyjście z Midianu i przystąpienie Kenitów do Izraela wyglądają tak samo niezależnie od tego, jak rozstrzygniemy imiona.
Dodać trzeba jeszcze jedno. Ta sprzeczność jest w dużej mierze wytworem przekładu, i to nie z winy tłumaczy. Hebrajski ma jedno słowo na cały krąg powinowatych po stronie żony, polszczyzna ma osobne wyrazy na teścia i szwagra. Tłumacz musi wybrać, a wybór zapada za czytelnika i bez ostrzeżenia. Kto porówna kilka przekładów polskich tego samego wersetu z Księgi Sędziów, zobaczy raz teścia, raz szwagra — i zobaczy zarazem, że część problemu powstaje dopiero na tym etapie, a nie w tekście, który tłumaczono.
Zobacz też: Księga Liczb · Księga Sędziów · Reuel · Jetro · Chobab · Mojżesz — znaczenie imienia
