Cherem (חֵ֫רֶם, H2764) występuje w Starym Testamencie trzydzieści osiem razy i należy do słów, przy których polski przekład najbardziej myli tropy. Polskie przekleństwo przywołuje magię, formułę wypowiadaną nad kimś, siłę działającą na odległość. Hebrajskie cherem to instytucja prawna: coś zostaje wyjęte ze zwykłego obrotu i nie wraca.
Definicja podana wprost
Księga Kapłańska opisuje cherem jak przepis o własności:
Natomiast każda rzecz poświęcona, którą kto poświęca Panu ze wszystkiego, co ma – czy to z ludzi, czy ze zwierząt, czy z pola swojej posiadłości – nie będzie sprzedawana ani wykupiona, bo wszelka rzecz poświęcona jest najświętsza dla Pana.
Kpł 27,28
Cały poprzedzający fragment mówi o rzeczach ofiarowanych, które da się wykupić za pieniądze. Cherem jest wyjątkiem: przy nim wykup nie istnieje. Nie chodzi o to, że rzecz staje się zła, lecz o to, że przechodzi na własność Boga i człowiek traci do niej prawo. UBG tłumaczy to jako rzecz poświęconą i jest to trafne — problem zaczyna się w innych księgach.
To samo słowo, cztery polskie ubrania
W Powtórzonym Prawie i u Jozuego ten sam rzeczownik ma już inny polski strój:
I nie zostanie w twoich rękach nic z tych rzeczy przeklętych, aby Pan odwrócił gniew swojej zapalczywości i okazał ci miłosierdzie, i zmiłował się nad tobą, i rozmnożył cię, jak poprzysiągł twoim ojcom;
Pwt 13,17
Wy jednak strzeżcie się tego, co przeklęte, abyście sami nie stali się przekleństwem, gdy weźmiecie z obłożonego przekleństwem, i byście nie ściągnęli przekleństwa na obóz Izraela, i nie sprowadzili na niego nieszczęścia.
Joz 6,18
Lecz synowie Izraela dopuścili się przestępstwa na tym, co przeklęte. Akan bowiem, syn Karmiego, syna Zabdiego, syna Zeracha, z pokolenia Judy, wziął z tego, co przeklęte. I zapłonął gniew Pana przeciw synom Izraela.
Joz 7,1
Rzeczy przeklęte, przekleństwo, obłożone przekleństwem — a w Księdze Kapłańskiej rzecz poświęcona. Czytelnik polski widzi tu dwa przeciwstawne pojęcia: świętość i klątwę. W hebrajskim to jedno słowo w tych samych zdaniach. Historia Akana staje się przez to niezrozumiała: wygląda na opowieść o człowieku, który wziął zaczarowany łup, a jest opowieścią o kimś, kto przywłaszczył sobie cudzą własność — własność Boga.
Cherem wobec ludzi
Najtrudniejsze użycie dotyczy wojny. Zwrot o człowieku przeznaczonym na śmierć w wyroku na Achaba brzmi po hebrajsku dosłownie: mój cherem.
I powiedział do niego: Tak mówi Pan: Ponieważ wypuściłeś ze swojej ręki człowieka przeznaczonego na śmierć, swoim życiem zapłacisz za jego życie i swoim ludem za jego lud.
1Krl 20,42
Ben-Hadad był wyłączony spod prawa łupu i traktatu. Achab zawarł z nim układ handlowy, czyli zrobił z rzeczy oddanej Bogu przedmiot własnej polityki. Zarzut nie brzmi więc, że król był zbyt łagodny, lecz że rozporządził czymś, co do niego nie należało. Interlinia oddaje ten sam wyraz przez całkowite zniszczenie, i to również jest znaczenie mieszczące się w polu tego rzeczownika — cherem bywa i przedmiotem oddanym, i losem, który go czeka. Polski przekład musi wybrać jedno; hebrajski nie musi.
Co gubi polski przekład
Znika jednolitość instytucji. Kiedy raz czytamy o poświęceniu, a raz o przekleństwie, cherem rozpada się na dwie niepowiązane sprawy: kultową i magiczną. W efekcie trudne fragmenty o wojnie wchodzą w kontekst zaklęć i uroków, którego w tekście nie ma. Hebrajski mówi o wyłączności: to jest oddane, więc nie jest wasze, i nie ma procedury odwrotnej.
Ginie też związek z formułą o rzeczy najświętszej z Kpł 27,28. Kategoria największej świętości i kategoria rzeczy przeklętej to w polszczyźnie bieguny. W hebrajskim stoją w jednym zdaniu i opisują ten sam stan prawny.
Czego nie wiemy
Sporne jest, czy cherem był w Izraelu jedną procedurą, czy zbiorem podobnych praktyk zebranych pod wspólną nazwą. Teksty o wojnie, teksty o ślubie i teksty o mieście odstępczym opisują różne skutki: raz zniszczenie, raz przekazanie kapłanom, raz zakaz odbudowy.
Nie da się też rozstrzygnąć, na ile cherem był w praktyce wykonywany w opisanym zakresie, a na ile jest w Piśmie językiem prawnym, którym opisano wydarzenia. To pytanie historyczne, na które sam tekst nie odpowiada, i uczciwiej jest je zostawić otwarte niż domykać domysłem w którąkolwiek stronę.
Otwarta zostaje wreszcie kwestia zasięgu. Ten sam zapis oznacza w Piśmie także sieć rybacką — u Habakuka i u Ezechiela chodzi o narzędzie połowu, nie o rzecz oddaną Bogu. Numeracja Stronga trzyma oba użycia pod jednym numerem, ale słowniki hebrajskie zwykle rozdzielają je na dwa hasła i traktują jako wyrazy tylko tak samo brzmiące. Kto chciałby z tej zbieżności zbudować obraz Boga zagarniającego coś siecią, opiera się na zapisie, a nie na wykazanym pokrewieństwie — a to już nie jest wniosek z danych.
Zobacz też: Tekst interlinearny · Księga Kapłańska · Achab · Hadad — znaczenie imienia
