Bez daty Wyjścia nie da się sensownie ustawić żadnego egipskiego znaleziska wobec Biblii. Tymczasem daty tej nie ma — są dwie konkurencyjne rekonstrukcje, oddalone od siebie o blisko dwieście lat, i żadna nie zyskała zgody. Warto wiedzieć, na czym każda stoi i gdzie się chwieje.
Datowanie wczesne: XV wiek
Punktem wyjścia jest jedna liczba:
W roku czterysta osiemdziesiątym po wyjściu synów Izraela z ziemi Egiptu, w czwartym roku panowania Salomona nad Izraelem, w miesiącu Ziw, to jest drugim miesiącu, Salomon rozpoczął budować dom Pana.
1 Krl 6,1
Czwarty rok Salomona daje się umieścić w połowie X wieku przed naszą erą na podstawie synchronizmów z Asyrią. Dodanie 480 lat wyprowadza Wyjście w okolice połowy XV wieku. Panowałby wtedy jeden z władców XVIII dynastii.
Rachubę wspiera drugie miejsce, niezależne od pierwszego:
Oto przez trzysta lat Izrael mieszkał w Cheszbonie i w przyległych do niego wioskach, także w Aroerze i w przyległych do niego wioskach oraz we wszystkich miastach, które są przy granicy Arnonu. Dlaczego nie próbowaliście ich odzyskać przez ten czas?
Sdz 11,26
Jefte mówi o trzystu latach, jakie upłynęły od zajęcia ziem na wschód od Jordanu. Jeśli wziąć to dosłownie, okres sędziów wychodzi na tyle długi, że późne datowanie nie zostawia na niego miejsca. Zwolennicy tej chronologii wskazują też, że jest to jedyna rachuba podana w Biblii wprost — reszta argumentów jest pośrednia.
Datowanie późne: XIII wiek
Druga rekonstrukcja opiera się na nazwie miasta:
Ustanowiono więc nad nimi nadzorców, aby ich gnębili ciężarami. I lud Izraela zbudował dla faraona miasta na składy: Pitom i Ramzes.
Wj 1,11
Wielki ośrodek noszący imię Ramzesa powstał we wschodniej Delcie za panowania Ramzesa II, czyli w XIII wieku. Jeśli Izraelici mieliby go budować, Wyjście musiałoby nastąpić za jego panowania lub tuż potem.
Do tego dochodzi archeologia Kanaanu. Pierwsza wzmianka o Izraelu poza Biblią pochodzi z egipskiej steli z końca XIII wieku i opisuje go jako grupę obecną już w Kanaanie. W tym samym okresie w górach Kanaanu pojawiają się setki nowych, drobnych osad rolniczych, w których nie ma kości świni — co bywa czytane jako ślad ludności o odrębnych zwyczajach. Późne datowanie umieszcza wejście do ziemi tuż przed tym zjawiskiem.
Gdzie się chwieje jedno i drugie
Datowanie wczesne ma trudność z liczbą 480. Wygląda ona na dwanaście razy czterdzieści, a czterdzieści jest w Biblii typową długością pokolenia i typową liczbą okrągłą. Jeśli rachuba jest schematyczna, nie da się jej użyć jako miary. Dodatkowo daty wczesne słabo wiążą się z obrazem Kanaanu w XV wieku: miasta, których zdobycie opisuje Księga Jozuego, w części nie były wtedy zamieszkane albo nie miały murów, a te, o których milczy, były wtedy silne.
Datowanie późne ma trudność z tekstem. Musi uznać liczby z Księgi Królewskiej i z Księgi Sędziów za nieprzydatne, a to poważny koszt. Nazwa miasta również nie jest twardym dowodem: aktualizowanie dawnych nazw na współczesne czytelnikowi jest w Biblii praktyką poświadczoną, więc miejscowość mogła nosić w tekście imię nadane jej później. Poza tym pierwsza wzmianka o Izraelu w Kanaanie pod koniec XIII wieku raczej ściska niż wspiera tę rekonstrukcję — na wędrówkę, podbój i osiedlenie zostaje wtedy bardzo mało czasu.
Czego to nie dowodzi
Żadne znalezisko archeologiczne nie datuje Wyjścia. Nie ma egipskiego dokumentu, warstwy zniszczenia ani inskrypcji, które by je rejestrowały, a wszystkie argumenty obu stron są poszlakowe — opierają się na tym, co pasuje, a nie na tym, co zapisano.
Nie da się też rozstrzygnąć sporu przez odwołanie do samego autorytetu Pisma. Obie rekonstrukcje tworzą ludzie traktujący tekst poważnie; różnią się w tym, jak czytają liczby i nazwy, a nie w tym, czy im ufają.
Praktyczny wniosek dla czytelnika brzmi więc: przy każdym artykule o egipskim znalezisku warto sprawdzić, którą datę milcząco zakłada. Bardzo wiele efektownych zestawień działa tylko przy jednej z dwóch chronologii i rozsypuje się przy drugiej. Kto tego nie zaznacza, sprzedaje wybór za ustalenie.
Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Księga Jozuego · Jefte
