Powołanie Elizeusza jest jednym z najkrótszych w Piśmie i odbywa się bez słowa. Eliasz przechodzi obok orzącego człowieka i zarzuca na niego płaszcz.
Scena nad Jordanem, do której ta historia zmierza, bywa czytana jako opowieść o przekazaniu mocy. Sam tekst mówi jednak językiem majątku i dziedziczenia: pada w nim termin z prawa spadkowego, a kluczowym przedmiotem jest ubranie, które po odejściu właściciela zostaje na ziemi. Warto przeczytać całość z tym słownikiem w ręku, bo zmienia on sens najczęściej cytowanej prośby w tym rozdziale.
Odszedł więc stamtąd i znalazł Elizeusza, syna Szafata, gdy orał. Dwanaście zaprzęgów wołów szło przed nim, a on był przy dwunastym. Eliasz przeszedł obok niego i wrzucił na niego swój płaszcz. Wtedy opuścił woły, pobiegł za Eliaszem i powiedział: Pozwól mi ucałować swego ojca i swoją matkę, a pójdę za tobą. Odpowiedział: Idź, wróć. Cóż bowiem ci uczyniłem? Odszedł więc od niego, wziął zaprzęg wołów i zabił je. A na sprzęcie tych wołów ugotował ich mięso i dał ludowi, a oni jedli. Potem wstał i poszedł za Eliaszem, i służył mu.
1 Krl 19,19-21
Elizeusz zabija woły i pali na ich sprzęcie ogień — likwiduje warsztat pracy, więc odejście jest nieodwracalne. Ostatnie zdanie opisuje jego pozycję przez lata: służył. Nie prorokował, nie działał samodzielnie, tylko był przy mistrzu.
Dzień, o którym wiedzieli wszyscy
Wtedy synowie proroków, którzy byli w Betel, wyszli do Elizeusza i zapytali go: Czy wiesz, że Pan dzisiaj zabierze twego pana znad twojej głowy? Odpowiedział: Wiem, lecz milczcie.
2 Krl 2,3
Informacja o odejściu Eliasza jest w środowisku prorockim powszechna. Elizeusz wie i każe innym milczeć, co powtarza się w każdym mieście po drodze. Trasa prowadzi z Gilgal przez Betel i Jerycho aż za Jordan, a wraz z nią rośnie liczba świadków — pięćdziesięciu z nich staje z daleka i patrzy.
Prośba i jej podstawa prawna
A gdy przeszli, Eliasz powiedział do Elizeusza: Proś o to, co mam dla ciebie uczynić, zanim będę od ciebie zabrany. Elizeusz odpowiedział: Proszę, niech spocznie na mnie podwójna część twojego ducha; On zaś powiedział: Poprosiłeś o trudną rzecz. Jeśli mnie zobaczysz, gdy będę zabierany od ciebie, tak ci się stanie. Lecz jeśli nie, to się nie stanie. Kiedy więc szli i rozmawiali, oto ognisty rydwan i ogniste konie oddzieliły ich obu. I Eliasz wstąpił wśród wichru do nieba. Elizeusz zaś zobaczył to i zawołał: Mój ojcze, mój ojcze! Rydwanie Izraela i jego jeźdźcze. I nie zobaczył go już więcej. Chwycił swoje szaty i rozdarł je na dwie części.
2 Krl 2,9-12
Sformułowanie prośby bywa czytane jako żądanie dwa razy większej mocy, ale język jest tu prawniczy. Podwójna część to termin z prawa spadkowego, opisujący udział przypadający pierworodnemu.
Ale za pierworodnego uzna syna znienawidzonej, dając mu podwójną część wszystkiego, co ma, gdyż on jest początkiem jego siły, jemu przysługuje prawo pierworództwa.
Pwt 21,17
Elizeusz prosi więc nie o zwielokrotnienie daru, lecz o status głównego dziedzica: chce być tym, kto przejmuje dom po ojcu. Odpowiedź Eliasza jest w tym świetle konsekwentna — nie może rozporządzać czymś, co do niego nie należy, więc stawia warunek, którego sam nie kontroluje. Warunek nie jest moralny ani religijny, tylko dotyczy tego, czy uczeń zobaczy moment zabrania.
Okrzyk Elizeusza w chwili rozstania nazywa Eliasza rydwanem Izraela. Ten sam tytuł wraca na końcu jego własnego życia i jest wtedy skierowany do niego.
A Elizeusz zapadł na ciężką chorobę, na którą miał umrzeć. Przyszedł do niego Joasz, król Izraela, i płakał nad nim, mówiąc: Mój ojcze, mój ojcze! Rydwanie Izraela i jego jeźdźcze!
2 Krl 13,14
Płaszcz jako dowód
Potem podniósł płaszcz Eliasza, który spadł z niego, zawrócił i stanął nad brzegiem Jordanu; I wziął płaszcz Eliasza, który spadł z niego, uderzył nim wody i powiedział: Gdzie jest Pan, Bóg Eliasza? Również gdy on uderzył nim wody, rozdzieliły się na dwie strony. I Elizeusz przeszedł.
2 Krl 2,13-14
Pierwszy samodzielny czyn Elizeusza jest dokładnym powtórzeniem ostatniego czynu Eliasza, w tym samym miejscu i tym samym przedmiotem. To najprostszy możliwy dowód sukcesji: ten sam gest, ten sam skutek. Pytanie, które przy tym zadaje, dotyczy nie płaszcza, lecz Boga.
A gdy synowie proroków, którzy byli w Jerychu, zobaczyli go z naprzeciwka, powiedzieli: Duch Eliasza spoczął na Elizeuszu. Wyszyli mu więc naprzeciw i pokłonili mu się aż do ziemi.
2 Krl 2,15
Uznanie przychodzi od świadków, nie od samego Elizeusza. To oni orzekają, że duch Eliasza na nim spoczął — i robią to na podstawie tego, co zobaczyli, a nie tego, co usłyszeli.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co dokładnie znaczy tytuł, którym Elizeusz żegna mistrza, ani dlaczego wraca on przy jego śmierci. Nie wiemy, jak długo trwała jego służba u Eliasza.
Nie wiemy również, dlaczego synowie proroków, którzy z góry znali dzień odejścia, mimo to wysłali poszukiwania.
I powiedzieli do niego: Oto teraz wśród twoich sług jest pięćdziesięciu dzielnych mężczyzn. Proszę, niech idą i niech szukają twego pana; może Duch Pana uniósł go i spuścił na jakąś górę albo w jakąś dolinę. Lecz on powiedział: Nie posyłajcie. A gdy tak nalegali, aż do uprzykrzenia, powiedział: Poślijcie. Posłali więc tych pięćdziesięciu mężczyzn, którzy szukali przez trzy dni, lecz nie znaleźli go. A gdy wrócili do niego – bo przebywał w Jerychu – powiedział do nich: Czyż nie mówiłem wam: Nie idźcie?
2 Krl 2,16-18
Tekst notuje ich upór i wynik: szukali trzy dni i nie znaleźli. Nie wyjaśnia jednak, czy chodziło o niedowierzanie, czy o zwyczajną potrzebę sprawdzenia. Zostaje sama scena.
Nie wiemy wreszcie, jak rozumieć samą liczbę znaków przypisywanych obu prorokom. Zestawienia, według których Elizeusz dokonał ich dokładnie dwa razy więcej niż Eliasz, są rachunkiem późniejszym i zależą od tego, co zaliczymy do listy. Tekst takiego podliczenia nie prowadzi i nie wiąże prośby z arytmetyką. Nie wiemy również, czy prośba została spełniona w sposób, który sam Elizeusz uznałby za odpowiedź — księga nie wraca do tego pytania ani razu po scenie nad Jordanem.
Zobacz też: Elizeusz · Jerycho · Eliasz — znaczenie imienia
