Hiob to bohater Księgi Hioba: zamożny mieszkaniec ziemi Uz, o którym Biblia mówi, że był „doskonały i prawy, i bojący się Boga, a stroniący od zła” (Hi 1,1). W jednym dniu stracił stada, sługi i dziesięcioro dzieci, potem zdrowie, a przez kilkadziesiąt rozdziałów spierał się z przyjaciółmi i z samym Bogiem o sens tego, co go spotkało. Tekst nie podaje, kiedy żył; prorok Ezechiel stawia go obok Noego i Daniela jako wzór sprawiedliwości, a List Jakuba przypomina jego wytrwałość.
W skrócie
- Pochodzenie: ziemia Uz; był „człowiekiem najmożniejszym wśród wszystkich ludzi Wschodu” (Hi 1,3). Tekst nie podaje jego przodków ani pokolenia i nie przedstawia go jako Izraelity.
- Rodzina: żona, której imienia księga nie zna; siedmiu synów i trzy córki (Hi 1,2), a po próbie znowu siedmiu synów i trzy córki: Jemima, Kecja i Kerenhappuk (Hi 42,13-14).
- Majątek: siedem tysięcy owiec, trzy tysiące wielbłądów, pięćset jarzm wołów i pięćset oślic (Hi 1,3); na końcu dokładnie dwa razy tyle (Hi 42,12).
- Okres: nieokreślony. Opowieść ma rysy czasów patriarchów, ale żadnej daty nie da się z niej wyprowadzić.
- Najważniejsze wydarzenia: oskarżenie w radzie niebieskiej (Hi 1,6-12; 2,1-6), utrata dobytku i dzieci (Hi 1,13-19), choroba (Hi 2,7-8), spór z trzema przyjaciółmi (Hi 3–31), mowy Elihu (Hi 32–37), odpowiedź Jahwe (PANA) z wichru (Hi 38–41), wstawiennictwo i odnowa (Hi 42).
- Śmierć: po próbie żył jeszcze sto czterdzieści lat i umarł „stary i syty dni” (Hi 42,16-17).
- Gdzie występuje: w Księdze Hioba, a poza nią w Ez 14,14.20 i Jk 5,11.
Człowiek z ziemi Uz i jego codzienność (Hi 1,1-5; 29; 31)
Księga zaczyna się bez rodowodu i bez daty: „Był w ziemi Uz człowiek imieniem Hiob” (Hi 1,1). Ocenę jego charakteru narrator wydaje od razu, a potem dwa razy powtarza ją sam Bóg (Hi 1,8; 2,3). Czytelnik wie więc od pierwszego wersetu to, czego nie wiedzą przyjaciele Hioba: jego cierpienie nie jest karą za ukryty grzech.
Gdzie leżała ziemia Uz, tekst nie mówi wprost. Lamentacje wiążą ją z Edomem — „córko Edomu, która mieszkasz w ziemi Us” (Lm 4,21). Edomickie tło podsuwa też Elifaz z Temanu, bo Teman słynął z mądrości (Jr 49,7), a imiona Elifaz i Teman pojawiają się w rodowodzie Ezawa (Rdz 36,10-11). Nie dowodzi to jednak, że chodzi o te same osoby.
Hiob jest bogaty tak, jak bogaci byli patriarchowie: w stadach i w służbie. Jest też kapłanem własnej rodziny. Po ucztach synów wstaje wcześnie rano i składa całopalenie za każde dziecko, bo mówi: „Może moi synowie zgrzeszyli i złorzeczyli Bogu w swoich sercach”. Narrator dodaje: „Tak Hiob czynił zawsze” (Hi 1,5). Nie ma tu świątyni ani kapłanów z rodu Aarona — ojciec sam ofiaruje za dom, jak Noe i Abraham.
Więcej o dawnym życiu Hioba wiemy z jego późniejszych mów. Zasiadał w bramie miasta (Hi 29,7), ratował ubogich i sieroty: „Byłem oczami dla ślepego, a nogami dla chromego” (Hi 29,15). W ostatniej obronie mówi: „Zawarłem przymierze ze swoimi oczami” (Hi 31,1), i przysięga, że nie lekceważył sprawy swojego sługi, nie ufał złotu i nie oddawał czci słońcu ani księżycowi (Hi 31,13-28).
Oskarżyciel w radzie niebieskiej (Hi 1,6-12; 2,1-6)
Synowie Boży stają przed Jahwe, a wśród nich przychodzi szatan — po hebrajsku ha-satan, z rodzajnikiem, czyli przeciwnik, oskarżyciel. To Bóg pierwszy wspomina o Hiobie. Oskarżyciel nie zarzuca mu żadnego czynu, tylko kwestionuje pobudki: „Czy Hiob za darmo boi się Boga?” (Hi 1,9).
Bóg dopuszcza próbę i za każdym razem wyznacza granicę: najpierw „tylko na niego nie wyciągaj ręki” (Hi 1,12), potem „ale jego życie zachowaj” (Hi 2,6). Przy drugim spotkaniu mówi, że Hiob trwa w prawości, „choć ty mnie pobudziłeś przeciw niemu, abym go niszczył bez powodu” (Hi 2,3). Hebrajskie chinnam (za darmo, bez powodu) pada w księdze cztery razy: u oskarżyciela (Hi 1,9), u Boga (Hi 2,3), u Hioba, który skarży się, że Bóg „pomnaża moje rany bez powodu” (Hi 9,17), i u Elifaza, który zarzuca mu branie zastawu bez powodu (Hi 22,6). Spór całej księgi mieści się w tym jednym słowie.
Szatan działa tu wyłącznie za pozwoleniem — pokazuje to wpis o oskarżycielu z Hi 1–2. Najważniejsze jest jednak to, że Hiob nigdy się o tej rozmowie nie dowiaduje. Pytanie, dlaczego Bóg pozwolił szatanowi dręczyć Hioba, czytelnik zadaje z wiedzą, której bohater nie miał.
Czterech posłańców jednego dnia (Hi 1,13-22)
Nieszczęścia przychodzą w dniu, w którym dzieci ucztują w domu najstarszego brata. Pierwszy posłaniec donosi, że Sabejczycy zabrali woły i oślice, a sługi zabili. Zanim skończy, przychodzi drugi: ogień spadł z nieba i spalił owce oraz sługi. Trzeci: Chaldejczycy zagarnęli wielbłądy. Czwarty: wiatr od pustyni zawalił dom na dzieci Hioba. Każdy kończy tym samym zdaniem: „Uszedłem tylko ja sam, aby cię o tym powiadomić” (Hi 1,15). Od tej serii wzięło się polskie wyrażenie hiobowa wieść.
Hiob rozdziera płaszcz i goli głowę — to gesty żałoby — a potem pada na ziemię i oddaje pokłon.
I powiedział: Nagi wyszedłem z łona swojej matki i nagi tam powrócę. Pan dał, Pan też wziął, niech imię Pana będzie błogosławione.
Hi 1,21 (UBG)
Hiob nie wie o oskarżycielu i wszystko przypisuje Bogu, a narrator go nie poprawia: „W tym wszystkim Hiob nie zgrzeszył ani nie oskarżał Boga o nic niewłaściwego” (Hi 1,22). Także epilog nazywa te wydarzenia nieszczęściami, które sprowadził Jahwe (Hi 42,11). Przeciwnik nie zrobił niczego poza granicą, którą Bóg mu wyznaczył.
Wrzody, popiół i słowa żony (Hi 2,7-10)
Druga próba dotyka ciała. Szatan razi Hioba „bolesnymi wrzodami, od stóp aż po czubek głowy”, a ten „wziął skorupę, aby się nią skrobać, i siedział w popiele” (Hi 2,7-8). Późniejsze mowy dodają: bezsenne noce, ciało w strupach, pękająca i ropiejąca skóra (Hi 7,3-5), kości przylegające do skóry (Hi 19,20), gorączka (Hi 30,30). Nazwy choroby tekst nie podaje.
Wtedy odzywa się żona: „Jeszcze trwasz w swojej prawości? Złorzecz Bogu i umieraj” (Hi 2,9). To jedyne jej słowa w księdze; straciła tych samych dziesięcioro dzieci. Hiob odpowiada ostro, choć nie nazywa jej głupią: „Mówisz, tak jak mówią głupie kobiety”. I dodaje: „Czy tylko dobro będziemy przyjmować od Boga, a zła przyjmować nie będziemy?” (Hi 2,10). Później wspomni, że żona brzydzi się jego oddechem (Hi 19,17). W epilogu jej nie ma.
Trzej przyjaciele: siedem dni milczenia, potem oskarżenia (Hi 2,11-13; 3–27)
Przybywają trzej przyjaciele: Elifaz z Temanu, Bildad z Szuach i Sofar z Naamy. Z daleka go nie poznają. Płaczą, sypią proch na głowy i siedzą z nim siedem dni i siedem nocy, a „żaden z nich nie przemówił do niego ani słowem. Widzieli bowiem ogrom jego bólu” (Hi 2,13).
Pierwszy przemawia Hiob. Nie złorzeczy Bogu, jak przewidywał oskarżyciel, ale przeklina dzień swoich narodzin: „Niech zginie dzień, w którym się urodziłem” (Hi 3,3). Żałuje, że nie umarł przy porodzie, bo wtedy „spałbym i odpoczywał” (Hi 3,13). Śmierć jest dla niego snem i odpoczynkiem, nie przejściem do innego życia (zob. streszczenie Hioba 3).
Przyjaciele wychodzą z jednego założenia: Bóg jest sprawiedliwy, więc cierpienie musi mieć przyczynę w winie. Elifaz pyta: „czy kiedykolwiek zginął ktoś niewinny?” (Hi 4,7). Bildad sugeruje, że dzieci Hioba zginęły za własne grzechy (Hi 8,4). Sofar twierdzi, że Hiob zasłużył na więcej (Hi 11,6). W końcu Elifaz wylicza konkretne przewinienia, choć nie ma na nie dowodu (Hi 22,5-7).
Hiob przypomina, że „Strapionemu należy się litość od przyjaciela” (Hi 6,14), i pokazuje, że ich teoria nie pasuje do świata: „Czemu niegodziwi żyją, starzeją się, a nawet wzrastają w bogactwie?” (Hi 21,7). Nie ustępuje: „do śmierci nie odstąpię od swej niewinności” (Hi 27,5).
Skarga i spór z Bogiem (Hi 9; 13; 16; 31)
Coraz częściej Hiob zwraca się wprost do Boga i domaga się rozprawy, choć wie, że nie ma szans w sporze ze Stwórcą: „Nie ma między nami rozjemcy” (Hi 9,33). Jego wiara wyraża się w protestach, nie w milczeniu. Mówi: „Oto choćby mnie zabił, jeszcze będę mu ufać”, i zaraz dodaje, że swoich dróg będzie przed Nim bronić (Hi 13,15). Obrońcy szuka u tego samego Boga, który go rani: „mój świadek jest w niebie, mój obrońca na wysokości” (Hi 16,19).
Ostatnia mowa (Hi 29–31) zestawia dawną pomyślność, obecne upokorzenie i przysięgę niewinności. Kończy się wezwaniem: „Oto moja prośba, aby Wszechmogący odpowiedział mi” (Hi 31,35). Narrator dopisuje: „Skończyły się słowa Hioba” (Hi 31,40).
Śmierć jak sen i czekanie na „zmianę” (Hi 14,7-15)
W rozdziale 14 Hiob porównuje człowieka z drzewem. Ścięte drzewo odrasta, gdy poczuje wodę. Człowiek umiera i nie wstaje.
Tak jest z człowiekiem, gdy się położy i już nie wstanie; dopóki niebiosa będą trwać, nie ocknie się ani nie będzie obudzony ze swego snu. Obyś mnie w grobie ukrył i schował, aż twój gniew się uciszy, wyznaczył mi czas i wspomniał na mnie. Gdy człowiek umrze, czy znowu ożyje? Przez wszystkie dni wyznaczonego mi czasu będę czekał, aż nadejdzie moja zmiana. Zawołasz, a ja ci odpowiem; zatęsknisz za dziełem swoich rąk.
Hi 14,12-15 (UBG)
Pierwsze zdanie brzmi jak wyrok: zmarły się nie obudzi, „dopóki niebiosa będą trwać”. Kolejne idą dalej. Hiob prosi, by Bóg ukrył go w grobie jak w kryjówce, wyznaczył czas i o nim wspomniał. Zamierza czekać, „aż nadejdzie moja zmiana” (Hi 14,14). Hebrajskie chalifa oznacza też szaty na zmianę (Rdz 45,22) i robotników zmieniających się co miesiąc (1 Krl 5,14) — zob. konkordancję tego słowa. Na końcu pada obraz wezwania: „Zawołasz, a ja ci odpowiem” (Hi 14,15).
Zmarły nie idzie tu do Boga, tylko leży w grobie, dopóki Bóg go nie zawoła. Tak samo mówi Jeszua (Jezus): wszyscy w grobach usłyszą Jego głos i wyjdą (J 5,28-29), a Paweł zapowiada, że „umarli zostaną wskrzeszeni niezniszczalni” (1 Kor 15,52). Hiob stawia pytanie, na które Nowy Testament odpowiada zmartwychwstaniem — zob. co dzieje się po śmierci.
Mój Odkupiciel żyje (Hi 19,25-27)
Rozdział 19 to dno opuszczenia. Bracia i znajomi odsunęli się od Hioba, służące uważają go za obcego, nawet małe dzieci z niego drwią, a on prosi przyjaciół: „Zlitujcie się nade mną” (Hi 19,21). Chce, by jego słowa wyryto na skale (Hi 19,23-24). Zaraz potem mówi:
Wiem bowiem, że mój Odkupiciel żyje i że w ostateczny dzień stanie na ziemi. A choć moja skóra się rozłoży, to w swoim ciele ujrzę Boga. Ujrzę go ja sam, ujrzą go moje oczy, a nie kto inny, choć moje nerki zniszczały w moim wnętrzu.
Hi 19,25-27 (UBG)
Odkupiciel to po hebrajsku goel: najbliższy krewny, który ma prawo wykupić ziemię zubożałego brata i stanąć w jego sprawie (Kpł 25,25; zob. wpis o słowie gaal — odkupić). Opuszczony przez rodzinę Hiob liczy na obrońcę, który „w ostateczny dzień stanie na ziemi”. W kontekście księgi tym obrońcą jest najpewniej sam Bóg, bo Hiob dodaje, że Go ujrzy. Czytelnicy Nowego Testamentu słyszą tu zapowiedź Mesjasza, który żyje, choć umarł.
Hebrajski tekst tych wersetów jest trudny i przekłady różnią się w szczegółach. UBG mówi wyraźnie, że Hiob „w swoim ciele” ujrzy Boga, swoimi oczami, „a nie kto inny” (Hi 19,26-27). To nadzieja nie dla duszy bez ciała, lecz dla człowieka przywróconego do życia po rozkładzie skóry — nadzieja zmartwychwstania. Szczegóły omawia studium wersetu Hi 19,25.
Elihu, czwarty mówca (Hi 32–37)
Gdy trzej przyjaciele milkną, odzywa się młodszy od nich Elihu, syn Barakeela, Buzyta. Gniewa się na Hioba, bo ten „usprawiedliwiał siebie bardziej niż Boga”, i na przyjaciół, „bo nie znaleźli żadnej odpowiedzi, a jednak potępiali Hioba” (Hi 32,2-3). Mówi o cierpieniu jako pouczeniu (Hi 36,15). Hiob mu nie odpowiada, a w epilogu Bóg o nim nie wspomina.
Jahwe odpowiada z wichru (Hi 38,1–42,6)
„Potem Pan odpowiedział Hiobowi spośród wichru” (Hi 38,1). W tej odpowiedzi nie ma ani słowa o oskarżycielu czy przyczynie cierpienia. Składa się z pytań: „Gdzie byłeś, kiedy zakładałem fundamenty ziemi?” (Hi 38,4). Bóg pyta o morze, światło, deszcz nad pustkowiem, gdzie nie ma człowieka, o gwiazdozbiory — Plejady i Oriona (Hi 38,31) — i o dzikie zwierzęta. Na końcu przedstawia behemota (Hi 40,15) i lewiatana (Hi 41,1).
Po pierwszej części Hiob odpowiada krótko: „Przyłożę swoją rękę do ust” (Hi 40,4). Druga zaczyna się od pytania, które trafia w słaby punkt jego obrony: „Czy potępisz mnie, aby usprawiedliwić samego siebie?” (Hi 40,8). Hiob słusznie bronił swojej niewinności, ale w tym sporze zaczął oskarżać Boga o niesprawiedliwość.
Dotąd tylko moje ucho słyszało o tobie, lecz teraz moje oko cię ujrzało. Dlatego żałuję i pokutuję w prochu i popiele.
Hi 42,5-6 (UBG)
Hiob nie przyznaje się do zbrodni, które zarzucali mu przyjaciele. Żałuje słów, o których sam mówi: „mówiłem to, czego nie rozumiałem” (Hi 42,3). Zmienia się jego poznanie: dotąd znał Boga ze słyszenia, teraz Go spotkał.
Wstawiennik za przyjaciół i odnowa (Hi 42,7-17)
Bóg mówi Elifazowi, że Jego gniew zapłonął przeciw niemu i dwóm przyjaciołom, bo „nie mówiliście o mnie prawdy jak mój sługa Hiob” (Hi 42,7). Ci, którzy bronili Bożej sprawiedliwości gotowymi formułami, mówili nieprawdę; ten, który się z Bogiem spierał, mówił prawdę. Przyjaciele mają złożyć siedem cielców i siedem baranów, a Hiob ma się za nich modlić. Oskarżony staje się wstawiennikiem oskarżycieli.
Jahwe odwraca los Hioba, „gdy się modlił za swoich przyjaciół” (Hi 42,10). Krewni i znajomi wracają, jedzą z nim chleb i dają mu po srebrniku i złotym kolczyku (Hi 42,11). Hebrajskie kesita, oddane tu jako srebrnik, to dawna jednostka płatnicza; poza tą sceną słowo występuje tylko przy zakupie pola przez Jakuba w Sychem (Rdz 33,19; Joz 24,32).
| Dobytek | Przed próbą (Hi 1,3) | Po próbie (Hi 42,12) |
|---|---|---|
| Owce | 7000 | 14 000 |
| Wielbłądy | 3000 | 6000 |
| Jarzma wołów | 500 | 1000 |
| Oślice | 500 | 1000 |
| Dzieci | 7 synów, 3 córki | 7 synów, 3 córki |
Podwaja się wszystko oprócz liczby dzieci. Popularne wyjaśnienie mówi, że pierwsze dzieci nie przepadły, więc nie trzeba ich było podwajać. Tekst tego nie mówi. Nadziei dla zmarłych dzieci Hioba można szukać raczej w jego własnych słowach o grobie jako kryjówce i o Bożym wezwaniu (Hi 14,13-15).
Imiona otrzymują tylko córki: Jemima, Kecja i Kerenhappuk, zwykle tłumaczone jako gołębica, kasja (wonna kora) i róg z barwnikiem do oczu. „W całej ziemi nie można było znaleźć kobiet tak pięknych jak córki Hioba”, a ojciec „dał im dziedzictwo wśród ich braci” (Hi 42,15). Prawo Mojżesza dawało córkom dziedzictwo, gdy zmarły nie miał syna (Lb 27,8); Hiob dał je córkom obok synów.
Hiob żyje jeszcze sto czterdzieści lat, ogląda potomków do czwartego pokolenia i umiera „stary i syty dni” (Hi 42,17). Tymi samymi słowami Księga Rodzaju opisuje śmierć Izaaka (Rdz 35,29), a podobnymi śmierć Abrahama (Rdz 25,8).
Hiob w innych księgach Biblii (Ez 14; Jk 5,11)
Ezechiel ostrzega, że winnej ziemi nie ocalą nawet najbardziej sprawiedliwi.
Choćby byli pośród niej ci trzej mężowie: Noe, Daniel i Hiob, to oni przez swoją sprawiedliwość wybawiliby tylko własne dusze, mówi Pan Bóg.
Ez 14,14 (UBG)
Słowo dusze oznacza tu po prostu życie: ci trzej ocaliliby tylko samych siebie, a nie wybawiliby „ani syna, ani córki” (Ez 14,20) — mocne zdanie wobec Hioba, który stracił dzieci. Prorok stawia go obok Noego i Daniela jako postać znaną słuchaczom.
List Jakuba mówi: „Słyszeliście o cierpliwości Hioba i widzieliście koniec przygotowany przez Pana” (Jk 5,11). Greckie hypomone to raczej wytrwałość pod ciężarem niż spokojna rezygnacja — taki jest Hiob z księgi: protestuje, ale nie odchodzi od Boga. Z zakończenia jego historii Jakub wyprowadza wniosek, że Pan jest pełen litości i miłosierdzia. Paweł cytuje z kolei zdanie Elifaza o Bogu, który chwyta mądrych w ich przebiegłości (1 Kor 3,19; Hi 5,13): słowa przyjaciół nie są fałszywe same w sobie, tylko źle zastosowane do Hioba.
Hiobowe wieści i cierpliwość Hioba — skąd te zwroty
Hiobowa wieść to w polszczyźnie wiadomość o nieszczęściu, zwłaszcza seria takich wiadomości, jak u posłańców z Hi 1. Cierpliwość Hioba pochodzi z Jk 5,11, choć księga pokazuje bohatera, który buntuje się głośno, a mimo to trwa przy Bogu. W malarstwie często wraca scena z Hi 2 — Hiob na popiele, obok żona albo przyjaciele; malowali ją między innymi Albrecht Dürer i Georges de La Tour.
Czy Hiob był postacią historyczną i kiedy żył?
Księga nie wymienia z imienia żadnego króla, nie wspomina Izraela, wyjścia z Egiptu, Prawa ani świątyni. Ma za to cechy świata patriarchów: ojciec rodziny sam składa ofiary (Hi 1,5), bogactwo mierzy się stadami, w obiegu jest kesita, jednostka płatnicza znana z czasów Jakuba, a długość życia przypomina rodowody z Księgi Rodzaju. To rysy świata opowieści, nie data. Ezechiel i Jakub traktują Hioba jako człowieka znanego słuchaczom i nie dają powodu, by uważać go za postać wymyśloną.
Tradycja żydowska nie była zgodna. Talmud babiloński (traktat Bawa Batra) zestawia różne opinie rabinów o tym, kiedy Hiob żył, a jedna z nich uznaje go za bohatera przypowieści. Czas życia bohatera trzeba też odróżnić od czasu spisania księgi, który jest sporny (omawia to wpis o Księdze Hioba).
W babilońskim poemacie Ludlul bel nemeqi dostojnika opuszczonego przez bogów i złożonego chorobą uzdrawia na końcu Marduk. Starszy, sumeryjski utwór Człowiek i jego bóg też kończy się przywróceniem pomyślności. Różnica jest zasadnicza: sumeryjski cierpiący z góry zakłada, że musiał zawinić, a Hiob do końca broni swojej niewinności — i Bóg przyznaje mu rację wobec przyjaciół (Hi 42,7).
Czego nie wiemy
- Znaczenie imienia. Hebrajskie Ijjow nie zostaje w księdze objaśnione, a proponowane etymologie są niepewne.
- Gdzie leżała ziemia Uz. Lm 4,21 wskazuje na okolice Edomu, a rodowody znają kilku ludzi imieniem Us: syna Arama (Rdz 10,23), syna Nachora (Rdz 22,21) i potomka Seira (Rdz 36,28). Tekst nie rozstrzyga.
- Na co chorował i jak długo. Księga opisuje objawy bez nazwy choroby; Hiob mówi, że jego udziałem są „miesiące próżne” (Hi 7,3), ale długości próby ani jego wieku tekst nie podaje.
- Imię żony. Księga go nie zna. Pozabiblijny apokryf, Testament Hioba, nazywa ją Sitis, a tradycja rabiniczna utożsamiała ją z Diną, córką Jakuba — to legendy, nie dane z Pisma.
- Dopiski Septuaginty. Grecki przekład dodaje po Hi 42,17 zakończenie, które utożsamia Hioba z Jobabem, królem Edomu (por. Rdz 36,33), i zapowiada, że Hiob powstanie z tymi, których Pan wskrzesi. Tekst hebrajski nie ma tego dopisku.
