Lewiatan występuje w Piśmie w kilku miejscach i nie we wszystkich znaczy to samo. To pierwsza rzecz, którą trzeba ustalić, zanim zacznie się szukać dla niego miejsca w zoologii — bo w części tych miejsc szukanie takie jest z góry chybione. Rozdzielenie tych wystąpień nie jest wybiegiem: różnią się gatunkiem literackim, celem i sposobem mówienia, a nie tylko naszym upodobaniem.
Jak Księga Hioba opisuje Lewiatana?
Najdłuższy opis zajmuje cały rozdział i zaczyna się od pytania o możliwość schwytania.
Czy lewiatana wyciągniesz wędką? Czy za jego język wyciągniesz go sznurem opuszczonym?
Hi 41,1
Pytanie o wędkę nie jest retoryczne w sensie ozdobnym — cała mowa Boga składa się z pytań o to, czego Hiob nie potrafi. Dalej idzie opis pokrycia ciała, podany z osobliwą dokładnością.
Jego łuski to jego pycha, ściśle spięte razem jakby pieczęcią. Jedna do drugiej tak przylega, że powietrze nie wejdzie między nie. Jedna z drugą jest spojona, są tak złączone, że nie można ich rozdzielić.
Hi 41,15-17
Zamknięcie mowy stawia to stworzenie ponad wszystkim, co na ziemi.
Nie ma na ziemi jemu podobnego, który został tak stworzony, że niczego się nie boi. Lekceważy wszelką wysoką rzecz. On jest królem nad wszystkimi synami pychy.
Hi 41,33-34
Ostatnie zdanie już wykracza poza opis zwierzęcia: określenie o królu nad synami pychy jest oceną moralną, a nie cechą biologiczną. Tekst przechodzi tu od stworzenia do obrazu.
Czy Psalm 104 mówi o Lewiatanie jako o zwierzęciu?
Psalm 104 wymienia go wśród dzieł Boga, w morzu, obok okrętów.
Po nim pływają okręty i Lewiatan, którego stworzyłeś, aby w nim igrał.
Ps 104,26
To najbardziej rzeczowe z wszystkich wystąpień: żadnej grozy, żadnej symboliki, po prostu jedno ze stworzeń, którym Bóg się cieszy. Kto twierdzi, że Lewiatan jest w Biblii wyłącznie figurą, musi się z tym wersetem zmierzyć. Psalm 104 opisuje po kolei rzeczywiste elementy świata — góry, źródła, drzewa, zwierzęta, morze — i Lewiatan stoi w tym wyliczeniu na równi z nimi, bez sygnału zmiany trybu mowy.
Gdzie Lewiatan jest obrazem wroga, a nie stworzenia?
Pierwsze bywa cytowane po obu stronach sporu.
Ty skruszyłeś głowy Lewiatana, dałeś go na pokarm mieszkańcom pustyni.
Ps 74,14
Ps 74,14 mówi o głowach w liczbie mnogiej i o podaniu Lewiatana na pokarm mieszkańcom pustyni. Cały psalm opisuje wybawienie Izraela z Egiptu; Lewiatan jest tam obrazem pokonanego wroga, nie zwierzęciem złowionym w morzu. Drugie miejsce jest jeszcze wyraźniejsze.
W tym dniu Pan ukarze swoim mieczem srogim, wielkim i mocnym Lewiatana, węża długiego, Lewiatana, węża skręconego, i zabije smoka, który jest w morzu.
Iz 27,1
Iz 27,1 umieszcza Lewiatana w zapowiedzi sądu, nazywa go wężem i smokiem, i mówi o dniu, w którym Bóg go zabije. To nie jest polowanie, tylko obraz rozprawy z potęgą wrogą Bogu. Trzecie miejsce wraca do Hioba i przysparza kłopotu tym, którzy czytają cały ten opis dosłownie.
Z jego paszczy wychodzą pochodnie, tryskają iskry ognia. Z jego nozdrzy wychodzi dym jak z wrzącego garnca lub kotła. Jego oddech rozpala węgle, z jego paszczy wychodzi płomień.
Hi 41,19-21
Hi 41,19-21 mówi o pochodniach z paszczy, dymie z nozdrzy i oddechu rozpalającym węgle. Można to czytać jako poetycką przesadę, tak jak czytamy porównanie łusek do tarcz, i jest to odczytanie uczciwe. Można też upierać się przy dosłowności i wtedy trzeba przyjąć istnienie stworzenia, o którym Pismo poza tym rozdziałem nie mówi nic. Tekst nie wskazuje, które z dwóch, i tej sprawy nie zamyka.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jakie zwierzę stoi za opisem z Hioba, bo nazwy gatunkowej tam nie ma. Nie wiemy, gdzie w tym opisie przebiega granica między relacją a przesadą właściwą poezji — a że jakaś przesada tam jest, wynika z porównań, których nikt nie czyta dosłownie. Nie wiemy, czy Psalm 104 i Księga Hioba mówią o tym samym stworzeniu co Izajasz i Psalm 74; tekst tego nie stwierdza. Artykuł nie rozstrzyga też, czy w starożytności żyło zwierzę odpowiadające temu opisowi — to pytanie do materiału kopalnego, a nie do Biblii. Rozstrzygalne jest to, że Pismo używa Lewiatana dwojako i że wybieranie tylko jednego z tych użyć, żeby wygrać spór, jest wybiórcze niezależnie od tego, która strona to robi.
Zobacz też: Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Księga Hioba · Izajasz
