Obraz szatana jako władcy piekła, prowadzącego równorzędną wojnę z Bogiem, w Księdze Hioba nie ma żadnego oparcia. Przeciwnik pojawia się tam dwa razy, w obu wypadkach w scenie, którą zwołał ktoś inny, i za każdym razem wychodzi z pozwoleniem obwarowanym warunkiem.
Przychodzi wśród innych
Zdarzyło się pewnego dnia, gdy synowie Boży przybyli, aby stanąć przed Panem, że też szatan pojawił się wśród nich. Wtedy Pan zapytał szatana: Skąd przychodzisz? Szatan odpowiedział Panu: Krążyłem po ziemi i przechadzałem się po niej. Pan powiedział do szatana: Czy zwróciłeś uwagę na mojego sługę Hioba – że nie ma nikogo mu równego na ziemi? To człowiek doskonały i prawy, bojący się Boga i stroniący od zła. A szatan odpowiedział Panu: Czy Hiob za darmo boi się Boga? Czy nie ogrodziłeś zewsząd jego samego, jego domu i wszystkiego, co ma? Błogosławiłeś dziełom jego rąk, a jego dobytek rozmnożył się na ziemi. Ale wyciągnij tylko swoją rękę i dotknij wszystkiego, co ma, a na pewno będzie ci w twarz złorzeczył. Wtedy Pan powiedział do szatana: Oto wszystko, co ma, jest w twojej mocy, tylko na niego nie wyciągaj ręki. I szatan odszedł sprzed oblicza Pana.
Hi 1,6-12
Kolejność zdarzeń jest w tej scenie decydująca. Przeciwnik nie przychodzi z własną sprawą — przybywa razem z innymi, zostaje zapytany, skąd idzie, i dopiero na wzmiankę o Hiobie formułuje zarzut. Zarzut zaś nie dotyczy Hioba, tylko motywu jego pobożności: pytanie brzmi, czy człowiek boi się Boga bezinteresownie. To sprawa postawiona przeciwko Bogu równie mocno jak przeciwko Hiobowi, i tylko dlatego cała księga ma sens.
Druga rozmowa
I znowu pewnego dnia, gdy synowie Boży przybyli, aby stanąć przed Panem, wśród nich przyszedł też szatan, aby stanąć przed Panem. Wtedy Pan powiedział do szatana: Skąd przychodzisz? Szatan odpowiedział Panu: Krążyłem po ziemi i przechadzałem się po niej. Pan zapytał szatana: Czy zauważyłeś mojego sługę Hioba – że nie ma nikogo mu równego na ziemi? To człowiek doskonały i prawy, bojący się Boga i stroniący od zła. On jeszcze trwa w swojej prawości, choć ty mnie pobudziłeś przeciw niemu, abym go niszczył bez powodu. Szatan odpowiedział Panu: Skórę za skórę; wszystko, co człowiek ma, odda za swoje życie; Ale wyciągnij tylko swoją rękę i dotknij jego kości i ciała, a na pewno będzie ci w twarz złorzeczył. Wtedy Pan powiedział do szatana: Oto jest w twojej ręce, ale jego życie zachowaj. Wyszedł więc szatan sprzed oblicza Pana i dotknął Hioba bolesnymi wrzodami, od stóp aż po czubek głowy.
Hi 2,1-7
Granice są wyznaczone co do słowa i za drugim razem przesunięte, ale nadal wyznaczone: najpierw zakaz sięgania po samego Hioba, potem zakaz odebrania mu życia. Przeciwnik ich nie negocjuje i nie przekracza. To nie jest zachowanie równorzędnego władcy.
Ten sam układ w innych miejscach
Potem ukazał mi Jozuego, najwyższego kapłana, który stał przed Aniołem Pana, i szatana stojącego po jego prawicy, aby mu się sprzeciwiać. Ale Pan powiedział do szatana: Niech cię Pan zgromi, szatanie! Niech cię skarci Pan, który wybrał Jerozolimę. Czyż nie jest on jak głownia wyrwana z ognia?
Za 3,1-2
U Zachariasza rola jest identyczna: stanąć po prawicy i sprzeciwiać się. Odpowiedź nie jest sporem, tylko zgromieniem. Apokalipsa nazywa tę funkcję wprost.
I usłyszałem donośny głos mówiący w niebie: Teraz nastało zbawienie, moc i królestwo naszego Boga, i władza jego Chrystusa, bo został zrzucony oskarżyciel naszych braci, który dniem i nocą oskarżał ich przed naszym Bogiem.
Ap 12,10
Łukasz pokazuje z kolei, że o dostęp do człowieka trzeba prosić — i że prośba zostaje przeciwstawiona wstawiennictwu, a nie odparta siłą.
I powiedział Pan: Szymonie, Szymonie, oto szatan wyprosił, żeby was przesiać jak pszenicę. Lecz ja prosiłem za tobą, żeby nie ustała twoja wiara. Ty zaś, gdy się nawrócisz, utwierdzaj swoich braci.
Łk 22,31-32
Rzeczownik czy imię
Polskie przekłady oddają to samo słowo raz jako imię, raz jako rolę. Psalm 109 pokazuje drugie użycie.
Postaw nad nim niegodziwego, a szatan niech stoi po jego prawicy.
Ps 109,6
Dwie relacje o spisie ludności Dawida ustawiają sprawę jeszcze inaczej.
Wtedy szatan powstał przeciwko Izraelowi i pobudził Dawida, aby policzył Izraela.
1 Krn 21,1
Wtedy znowu zapłonął gniew Pana przeciw Izraelowi, gdy szatan pobudził Dawida przeciwko nim, mówiąc: Idź, policz Izraela i Judę.
2 Sm 24,1
W Księdze Samuela zdanie zaczyna się od gniewu Pana, w Kronikach od wystąpienia szatana. Pismo nie łączy tych ujęć w jedno wyjaśnienie i nie mówi, jak się mają do siebie. Dla porządku warto odnotować, że tłumacz musiał tu podjąć decyzję, której czytelnik przekładu nie widzi: to samo określenie bywa oddawane raz jako imię, raz jako opis roli, w zależności od zdania. Kto buduje na takim wyborze mocną tezę, buduje na warstwie przekładu, a nie na warstwie tekstu.
Zarzut: a jednak dysponuje czymś realnym
W których bóg tego świata zaślepił umysły, w niewierzących, aby nie świeciła im światłość chwalebnej ewangelii Chrystusa, który jest obrazem Boga.
2 Kor 4,4
W których niegdyś postępowaliście według zwyczaju tego świata i według władcy, który rządzi w powietrzu, ducha, który teraz działa w synach nieposłuszeństwa.
Ef 2,2
I powiedział do niego diabeł: Dam ci całą tę potęgę i ich chwałę, bo zostały mi przekazane i daję je, komu chcę.
Łk 4,6
To nie są zdania marginalne i nie wolno ich pomijać dla wygody tezy. Przeciwnik zaślepia umysły, jest nazwany władcą działającym w powietrzu i twierdzi, że rozporządza potęgą królestw. Warto tylko zauważyć, że ostatnia z tych wypowiedzi pochodzi z jego własnych ust w scenie kuszenia, a tekst jej nie potwierdza ani nie prostuje.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, skąd w Księdze Hioba wziął się przeciwnik. Tekst nie mówi, że jest upadłym aniołem, nie opisuje jego pochodzenia i nie wraca do niego po drugim rozdziale. Znika z narracji i nie zostaje ani ukarany, ani nawet wspomniany w zakończeniu księgi.
Nie wiemy, kim są synowie Boży, wśród których przychodzi, ani czy sam do nich należy. Nie wiemy, czym jest krążenie po ziemi, o którym mówi, ani czy odpowiedź ta w ogóle jest informacją. Nie wiemy, jak sprawił to, co sprawił: ogień z nieba, wiatr od pustyni i wrzody są opisane jako skutki, bez opisu sposobu.
W Księdze Hioba nie ma ani słowa o piekle jako jego królestwie, o poddanych mu demonach, o rogach, ogniu czy widłach. Nie ma też zdania, że przeciwnik potrafi czytać myśli albo być w wielu miejscach naraz. Wszystko to weszło do wyobraźni z kultury i z pobożnej wyobraźni, nie z tekstu — i przy tym rozróżnieniu warto zostać.
