Malach (מַלְאָךְ, H4397) pada w hebrajskiej Biblii dwieście trzynaście razy. Wyraz opisuje funkcję, nie gatunek istoty: malach to ktoś posłany z wiadomością. Polszczyzna ma na to dwa różne słowa, anioł i posłaniec, i wybór między nimi należy do tłumacza, nie do tekstu.
Ludzie posłani przez ludzi
Mojżesz wysyła z Kadesz malachim do króla Edomu. Są to zwykli wysłannicy dyplomatyczni z ustnym poselstwem.
Potem Mojżesz wysłał z Kadesz posłańców do króla Edomu, mówiąc: Tak mówi twój brat Izrael: Ty znasz całą udrękę, która nas spotkała;
Lb 20,14
Rachab ukrywa malachim posłanych przez Jozuego, a więc zwiadowców. Ten sam wyraz obsługuje szpiegów.
I miasto będzie przeklęte dla Pana, ono samo i wszystko, co się w nim znajduje. Tylko nierządnica Rachab zostanie przy życiu, ona i wszyscy, którzy są z nią w domu, gdyż ukryła posłańców, których wysłaliśmy.
Joz 6,17
Tak samo nazwani są ludzie, których Jakub wysyła przed sobą do Ezawa, i ci, których Saul posyła po Dawida. Za każdym razem polski tekst mówi o posłańcach i za każdym razem stoi pod tym ten sam rzeczownik.
Posłani przez Jahwe
Hagar spotyka na pustyni malach Jahwe i rozmowa toczy się tak, jakby mówił sam Bóg.
I Anioł Pana znalazł ją u źródła wód na pustyni, u źródła przy drodze do Szur.
Rdz 16,7
Na górze Moria malach Jahwe zatrzymuje rękę Abrahama.
Lecz Anioł Pana zawołał do niego z nieba: Abrahamie, Abrahamie! A on odpowiedział: Oto jestem.
Rdz 22,11
Gedeon widzi, jak malach Jahwe dotyka mięsa i chleba końcem laski, po czym znika.
Wtedy Anioł Pana wyciągnął koniec laski, którą miał w ręce, i dotknął mięsa oraz przaśników; i wydobył się ogień ze skały i strawił mięso i przaśne chleby. Potem Anioł Pana zniknął sprzed jego oczu.
Sdz 6,21
Werset następny jest pod tym względem kluczowy: Gedeon reaguje przerażeniem człowieka, który zobaczył Boga twarzą w twarz, choć widział malach. Tekst nie wyjaśnia tej relacji, tylko ją pokazuje.
Jeden werset, oba znaczenia
Najkrótszy dowód, że mamy do czynienia z jednym słowem, daje ostatni prorok. W jednym zdaniu malach pada dwa razy i UBG oddaje go dwa razy tak samo, ale raz małą, a raz wielką literą.
Oto posyłam mego posłańca, który przygotuje drogę przed moim obliczem. I nagle przybędzie do swojej świątyni Pan, którego wy szukacie, Posłaniec przymierza, którego wy pragniecie. Oto przyjdzie, mówi Pan zastępów.
Ml 3,1
Pierwsze wystąpienie ma przyrostek dzierżawczy i brzmi jak imię proroka, którego księgę właśnie czytamy. Drugie stoi w połączeniu ze słowem przymierze. Jeżeli w czymkolwiek widać, że tłumaczenie jest interpretacją, to właśnie tutaj: cała różnica między posłem a Posłańcem sprowadza się do wielkości pierwszej litery.
Co gubi polski przekład
Ginie definicja przez posłanie. Polskie anioł jest nazwą rodzaju istot i sugeruje, że mowa o kimś, kto należy do określonej kategorii bytów. Hebrajskie malach nie mówi nic o naturze posłanego. Mówi wyłącznie, że został wysłany i ma coś przekazać. Można nim nazwać człowieka, można wysłannika Jahwe, i tekst nie odczuwa z tego powodu żadnej niezręczności.
Ginie też praca czytelnika. W hebrajskim każde wystąpienie wymaga rozstrzygnięcia z kontekstu, kto tu jest posyłany i przez kogo. W polskim rozstrzygnięcie zostało już podjęte i utrwalone w doborze słowa. Kto szuka w polskiej konkordancji hasła anioł, nie zobaczy ani posłów Mojżesza, ani zwiadowców Jozuego, ani przyszłego posłańca u Malachiasza.
Znika wreszcie gra ze znaczeniem imienia proroka. Nagłówek księgi i pierwszy rzeczownik jej trzeciego rozdziału to ten sam wyraz. Po polsku nie widać między nimi żadnego związku.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kim jest malach Jahwe. Teksty raz odróżniają go od Boga, raz każą mu mówić w pierwszej osobie jako Bogu, a reakcje ludzi, którzy go spotykają, są reakcjami na spotkanie z samym Jahwe. Słownictwo tego nie rozstrzyga, bo wyraz malach opisuje wyłącznie posłanie, nie tożsamość.
Nie wiemy, czy zapowiedź u Malachiasza mówi o jednej postaci, czy o dwóch. Zdanie wymienia posłańca przygotowującego drogę oraz posłańca przymierza, a między nimi wstawia przyjście Pana do świątyni. Czy to trzy określenia, dwa czy jedno, tekst nie wyjaśnia, a tradycje czytania różnią się tu od wieków.
Nie wiemy również, ile spośród dwustu trzynastu wystąpień dotyczy ludzi, a ile wysłanników niebieskich, bo w części miejsc rozstrzygnięcie zależy wyłącznie od tego, jak zrozumiemy scenę. Każda liczba podana tu jako pewna byłaby liczeniem własnych decyzji, nie danych z tekstu.
Zobacz też: Jahwe · Przymierze (brit) · Jakub · Saul · Mojżesz — znaczenie imienia · Hagar — znaczenie imienia
