Dwudziesty ósmy rozdział Powtórzonego Prawa jest najdłuższym w Piśmie wykazem skutków wierności i niewierności przymierzu. Jego budowa mówi tyle samo co treść, dlatego warto zacząć od arytmetyki. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Strona błogosławieństwa
Jeśli będziesz pilnie słuchał głosu Pana, swego Boga, by przestrzegać i wypełniać wszystkie jego przykazania, które ci dziś nakazuję, to Pan, twój Bóg, wywyższy cię ponad wszystkie narody ziemi. I spłyną na ciebie te wszystkie błogosławieństwa, i dosięgną cię, jeśli będziesz słuchał głosu Pana, swego Boga: Błogosławiony będziesz w mieście i błogosławiony będziesz na polu. Błogosławiony będzie owoc twego łona, owoc twojej ziemi, owoc twego bydła, przyrost twego stada oraz trzody twoich owiec. Błogosławiony będzie twój kosz i twoja dzieża. Błogosławiony będziesz, gdy będziesz wchodził, i błogosławiony, gdy będziesz wychodził.
Pwt 28,1-6
Pan ustanowi cię dla siebie świętym ludem, tak jak ci poprzysiągł, jeśli będziesz przestrzegać przykazań Pana, swego Boga, i chodził jego drogami. I wszystkie narody ziemi zobaczą, że jesteś nazywany imieniem Pana, i będą się ciebie lękać. Pan obdarzy cię obfitością dobra, owocu twego łona, owocu twego bydła, owocu twego pola, w ziemi, którą Pan poprzysiągł twoim ojcom, że ją tobie da. Pan otworzy dla ciebie swój bogaty skarbiec, niebo, aby dawać deszcz twojej ziemi w odpowiednim czasie i błogosławić wszelką pracę twoich rąk. Będziesz pożyczał wielu narodom, a sam od nikogo nie będziesz pożyczał. I Pan umieści cię na czele, a nie na końcu; i będziesz tylko na górze, a nie będziesz na dole, jeśli będziesz słuchał przykazań Pana, swego Boga, które ci dziś nakazuję, abyś ich przestrzegał i je wypełniał.
Pwt 28,9-13
Obietnice są konkretne i policzalne: miasto, pole, potomstwo, stada, deszcz w porze, pożyczanie innym zamiast zaciągania długu. Nie ma tu obietnic ogólnych. Warunek również jest podany za każdym razem tym samym słowem: jeśli będziesz słuchał.
Strona przekleństwa
Lecz jeśli nie będziesz słuchał głosu Pana, swego Boga, by przestrzegać wszystkich jego przykazań i ustaw, które ci dziś nakazuję, i wypełniać je, to spadną na ciebie wszystkie te przekleństwa i cię dosięgną: Przeklęty będziesz w mieście, przeklęty będziesz na polu. Przeklęty będzie twój kosz i twoja dzieża. Przeklęty będzie owoc twego łona, owoc twojej ziemi, przyrost twego bydła oraz trzody twoich owiec. Przeklęty będziesz, kiedy będziesz wchodził, i przeklęty, kiedy będziesz wychodził.
Pwt 28,15-19
Otwarcie jest lustrzane wobec błogosławieństw — te same obszary życia, ta sama kolejność, odwrócony znak. Gdyby rozdział na tym się skończył, obie strony byłyby równe. Nie kończy się.
Pan zaprowadzi ciebie i twojego króla, którego ustanowisz nad sobą, do narodu, którego nie znałeś ani ty, ani twoi ojcowie. Tam będziesz służył innym bogom, drewnu i kamieniowi. I będziesz dziwowiskiem, tematem przysłowia i pośmiewiskiem wśród wszystkich narodów, do których Pan cię zaprowadzi.
Pwt 28,36-37
Pan sprowadzi na ciebie naród z daleka, z krańców ziemi, który przyleci jak orzeł; naród, którego języka nie zrozumiesz. Naród o srogim obliczu, który nie będzie miał względu na starego ani się nad dzieckiem nie zlituje; I pożre owoc twego bydła i owoc twojej ziemi, aż cię zniszczy. I nie zostawi ci ani zboża, ani moszczu, ani oliwy, ani przyrostu twych wołów, ani trzód twych owiec, aż cię wyniszczy. I oblegnie cię we wszystkich twoich bramach, aż w całej twojej ziemi upadną twoje wysokie i obronne mury, w których pokładałeś ufność. Oblegnie cię we wszystkich twoich bramach, na całej twojej ziemi, którą daje ci Pan, twój Bóg.
Pwt 28,49-52
I będzie tak, że jak Pan radował się wami, czyniąc wam dobrze i rozmnażając was, tak Pan będzie się wami radował, niszcząc was i gładząc was; i będziecie wykorzenieni z ziemi, do której idziecie, aby ją posiąść. I Pan rozproszy cię wśród wszystkich narodów, od jednego krańca ziemi aż do drugiego; tam będziesz służył innym bogom, których nie znałeś ani ty, ani twoi ojcowie – nawet drewnu i kamieniowi. A wśród tych narodów nie zaznasz wytchnienia ani stopa twojej nogi nie odpocznie. A Pan da ci tam lękliwe serce, wyczerpane oczy i smutek duszy.
Pwt 28,63-65
Dalszy ciąg rozwija się nieporównanie szerzej: obcy naród z daleka, oblężenie miast, wygnanie, rozproszenie między narodami, lękliwe serce i smutek duszy. Czternaście wersetów po jednej stronie, pięćdziesiąt cztery po drugiej. Ta nierówność jest faktem tekstu, który każdy może przeliczyć.
Nasuwa się wniosek, że ostrzeżenie miało wagę większą niż zachęta, bo zagrożenie było większe. Trzeba jednak powiedzieć wprost: rozdział nie podaje powodu tej nierówności. Wyjaśnienie jest naszym domysłem, a nie zdaniem Mojżesza.
Wyjście, które zostaje otwarte
A gdy spadnie na ciebie to wszystko, błogosławieństwo i przekleństwo, które przedłożyłem przed tobą, a wspomnisz je sobie w swym sercu pośród wszystkich narodów, do których Pan, twój Bóg, cię wypędzi; I zawrócisz do Pana, swego Boga, i będziesz słuchał jego głosu we wszystkim, co ci dziś nakazuję, ty i twoi synowie, z całego swego serca i całą swoją duszą; Wtedy Pan, twój Bóg, wyprowadzi cię z twego więzienia i zlituje się nad tobą, i przywróci, i zgromadzi cię ze wszystkich narodów, wśród których Pan, twój Bóg, cię rozproszył.
Pwt 30,1-3
Ale jeśli wyznają swoją nieprawość i nieprawość swoich ojców oraz przewinienie, którymi wystąpili przeciwko mnie, oraz to, że postępowali na przekór mnie; I że ja postępowałem na przekór im, i wprowadziłem ich do ziemi ich wrogów; jeśli wtedy ukorzą się ich nieobrzezane serca i będą znosić karę za swoje nieprawości; Wtedy wspomnę na moje przymierze z Jakubem i na moje przymierze z Izaakiem, wspomnę też na moje przymierze z Abrahamem, wspomnę i na tę ziemię.
Kpł 26,40-42
Oba miejsca mówią to samo: nawet po spełnieniu się przekleństw droga powrotu istnieje i jest opisana. Warunkiem jest wyznanie i zawrócenie, a skutkiem zgromadzenie rozproszonych. Rozdział o przekleństwach nie jest więc ostatnim słowem przymierza.
Jak czytał to Daniel
Owszem, cały Izrael przekroczył twoje prawo i odstąpił od ciebie, aby nie słuchać twego głosu. Dlatego wylały się na nas przekleństwo i przysięga, które są zapisane w Prawie Mojżesza, sługi Boga. Zgrzeszyli bowiem przeciwko niemu. A on spełnił swoje słowa, które wypowiedział przeciwko nam i przeciwko naszym sędziom, którzy nas sądzili, i sprowadził na nas to wielkie nieszczęście. Nie zdarzyło się bowiem pod całym niebem to, co zdarzyło się w Jerozolimie. Tak jak jest napisane w Prawie Mojżesza, całe to nieszczęście spadło na nas. My jednak nie błagaliśmy Pana, naszego Boga, o to, abyśmy mogli odwrócić się od naszych nieprawości i mieli wzgląd na twoją prawdę.
Dn 9,11-13
Modlitwa Daniela jest najlepszym przykładem zastosowania tego rozdziału wewnątrz samego Pisma. Daniel nie szuka innych przyczyn wygnania — wskazuje wprost przekleństwo zapisane w Prawie Mojżesza i przyznaje, że lud nie błagał o odwrócenie. Ten jeden fragment pokazuje, jak rozdział dwudziesty ósmy był rozumiany przez tego, kto żył w jego skutkach.
Czego z tego rozdziału wyprowadzać nie wolno
Był w ziemi Uz człowiek imieniem Hiob; ten człowiek był doskonały i prawy, i bojący się Boga, a stroniący od zła. I urodziło mu się siedmiu synów i trzy córki. A jego dobytek stanowiło siedem tysięcy owiec, trzy tysiące wielbłądów, pięćset jarzm wołów i pięćset oślic; miał też bardzo liczną służbę. Był on człowiekiem najmożniejszym wśród wszystkich ludzi Wschodu.
Hi 1,1-3
I pytali go jego uczniowie: Mistrzu, kto zgrzeszył, on czy jego rodzice, że się urodził ślepy? Jezus odpowiedział: Ani on nie zgrzeszył, ani jego rodzice, ale stało się tak, żeby się na nim objawiły dzieła Boga.
J 9,2-3
Jest też marność, która się dzieje na ziemi: są ludzie sprawiedliwi, którym się zdarza to, na co zasługują uczynki niegodziwych; są też ludzie niegodziwi, którym się zdarza to, na co zasługują uczynki sprawiedliwych. Powiedziałem, że i to jest marnością.
Koh 8,14
Tu trzeba być stanowczym, bo nadużycie jest powszechne. Rozdział mówi o narodzie związanym przymierzem, a nie o wyroku na pojedynczego człowieka odczytywanym z jego położenia. Hiob jest nazwany doskonałym i prawym, a mimo to traci wszystko. Pytanie uczniów o to, kto zgrzeszył, zostaje odrzucone wprost. Kohelet stwierdza, że bywa odwrotnie, niż powinno. Kto z czyjegoś nieszczęścia wyciąga wniosek o jego grzechu, robi dokładnie to, co Pismo w trzech miejscach odrzuca.
Strona przeciwna
Na wszystkich bowiem, którzy są z uczynków prawa, ciąży przekleństwo, bo jest napisane: Przeklęty każdy, kto nie wytrwa w wypełnianiu wszystkiego, co jest napisane w księdze Prawa.
Ga 3,10
Chrystus odkupił nas z przekleństwa prawa, stając się za nas przekleństwem (bo jest napisane: Przeklęty każdy, kto wisi na drzewie);
Ga 3,13
Paweł powołuje przekleństwo z tego samego rozdziału i odnosi je do wszystkich, którzy są z uczynków prawa, a następnie mówi o odkupieniu z przekleństwa. Bywa to czytane jako unieważnienie całego układu z Powtórzonego Prawa. Trzeba przyznać, że zdanie o odkupieniu z przekleństwa brzmi mocno i nie zawiera zastrzeżenia zawężającego je do wyroku śmierci. Zawężenie takie bierze się z sąsiedztwa, nie z samego zdania.
Warto przy tym zauważyć, że Paweł nie cytuje w tym miejscu żadnego z pięćdziesięciu czterech wersetów rozdziału dwudziestego ósmego. Sięga po zdanie z rozdziału dwudziestego siódmego, zamykające listę przekleństw wypowiadanych przez lewitów. Nie zmienia to wymowy jego wywodu, ale zmienia to, o czym wolno powiedzieć, że zostało w tym miejscu przywołane.
Co z tego rozdziału zostaje
Trzy rzeczy dają się powiedzieć bez dopowiadania. Rozdział wiąże położenie narodu z jego wiernością przymierzu i robi to w sposób szczegółowy, nie ogólnikowy. Rozdział przewiduje własne niepowodzenie — zapowiada rozproszenie i od razu opisuje drogę powrotu. I rozdział był w Piśmie stosowany do konkretnej sytuacji przez proroka, który w niej żył, a nie tylko odczytywany po fakcie. Wszystko poza tym, a zwłaszcza przenoszenie tych zapowiedzi na losy pojedynczych ludzi albo na dzieje innych narodów, jest już zastosowaniem, którego tekst nie autoryzuje.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, dlaczego przekleństwa zajmują niemal cztery razy więcej miejsca niż błogosławieństwa — tekst tego nie tłumaczy. Nie wiemy, czy zapowiedzi rozproszenia miały jedno spełnienie, czy więcej, bo rozdział nie podaje żadnej daty ani liczby. Nie wiemy, w jakim stopniu obietnice materialne odnoszą się do kogokolwiek poza narodem w ziemi przymierza. I nie wiemy, jak pogodzić ten rozdział z Księgą Hioba inaczej niż przez uznanie, że mówią o dwóch różnych sprawach — Pismo samo tego nie mówi.
