Cedaka (צְדָקָה, translit. tze.da.Kah, Strong H6666) występuje w tekście hebrajskim 157 razy i w naszym indeksie ma jedną glosę: „sprawiedliwość”. Problem w tym, że polskie słowo „sprawiedliwość” i hebrajskie cedaka opisują dwie różne rzeczy — i akurat w tym miejscu różnica przekłada się na to, jak rozumiemy, czego Bóg od nas oczekuje.
Co znaczy to słowo
Cedaka to rzeczownik rodzaju żeńskiego, utworzony od rdzenia c-d-k, którego podstawowe pole to „być prostym, właściwym, zgodnym z normą”. Ale hebrajska norma nie jest abstrakcyjnym ideałem — jest relacją. Cedaka to postępowanie odpowiadające zobowiązaniom, jakie z relacji wynikają: wobec Boga, wobec rodziny, wobec sąsiada, wobec cudzoziemca. Dlatego jest to sprawiedliwość czynna, a nie stan prawny.
Warto to odróżnić od pokrewnego pojęcia miszpat, czyli sądu, wyroku, procedury. Miszpat rozstrzyga spór; cedaka naprawia sytuację. W tekście oba słowa chodzą w parze — nie przypadkiem druga co do częstości forma w indeksie to „i sprawiedliwość” (30 razy), zwykle właśnie w takim zestawieniu. Samo „sprawiedliwość” pojawia się 34 razy, a formy dzierżawcze — „sprawiedliwość twoja” (10 razy), „w sprawiedliwości twojej” (9 razy) — pokazują, że cedaka bywa przede wszystkim czymś, co należy do Boga.
Gdzie występuje w Piśmie
Najsłynniejsze wystąpienie cedaka pada przy Abramie i jest fundamentem całej późniejszej dyskusji o wierze.
„I uwierzył Panu, i poczytano mu to za sprawiedliwość.” — Rdz 15,6 (UBG)
Sformułowanie „poczytano mu to za sprawiedliwość” jest terminem księgowym: coś zostało wpisane na konto. Ta sama formuła wraca w Psalmach przy Pinchasie — i tam nie chodzi o akt wiary, lecz o czyn.
„Poczytano mu to za sprawiedliwość po wszystkie pokolenia, na wieki.” — Ps 106,31 (UBG)
Zestawienie tych dwóch miejsc pokazuje szerokość pojęcia. Cedaka może zostać „poczytana” za wiarę Abrahama i za działanie Pinchasa, bo w hebrajskim myśleniu jedno nie stoi w opozycji do drugiego. Mojżesz mówi to wprost, definiując, co będzie cedaka Izraela.
„I będzie to nasza sprawiedliwość, gdy będziemy przestrzegać wszystkich tych przykazań i wypełniać je przed Panem, naszym Bogiem, tak jak nam nakazał.” — Pwt 6,25 (UBG)
Jak działa w tekście
Najlepiej widać to w prawie o zastawie. Ubogi oddaje w zastaw swój płaszcz — jedyne, w co ma się nocą owinąć. Prawo nakazuje oddać mu go przed zmrokiem, choć formalnie wierzyciel ma do niego tytuł.
„Koniecznie zwrócisz mu zastaw o zachodzie słońca, żeby mógł spać w swojej odzieży i błogosławić cię. To zostanie ci poczytane za sprawiedliwość przed Panem, twoim Bogiem.” — Pwt 24,13 (UBG)
Zauważmy, co się właśnie stało: rezygnacja z tego, co się prawnie należy, została nazwana sprawiedliwością. W polskim rozumieniu to raczej wielkoduszność albo litość — sprawiedliwość byłaby po stronie wierzyciela. Hebrajski mówi odwrotnie: sprawiedliwy jest ten, kto nie pozwala, by słabszy zamarzł. Psalm rozwija tę samą myśl.
„Rozrzucił i dał ubogim, jego sprawiedliwość trwa na wieki, jego róg będzie wywyższony w chwale.” — Ps 112,9 (UBG)
Człowiek rozdaje majątek ubogim, a tekst nazywa to jego cedaka, która „trwa na wieki”. Prorocy i mędrcy stawiają to nawet wyżej niż kult ofiarniczy.
„Czynienie sprawiedliwości i sądu bardziej się podobają Panu niż ofiara.” — Prz 21,3 (UBG)
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
Polska „sprawiedliwość” dziedziczy po rzymskim prawie: suum cuique — każdemu, co mu się należy. Wyobrażamy sobie wagę i miecz, bezstronność, równą miarę. Cedaka nie jest bezstronna. Cedaka pochyla się w stronę tego, kto sam się nie obroni: wdowy, sieroty, przybysza, dłużnika. Nie dlatego, że łamie miarę, ale dlatego, że miarą jest wierność relacji, a nie równowaga rachunku. To pojęcie tak silnie zrosło się z troską o ubogiego, że w późniejszej hebrajszczyźnie słowo cedaka zaczęło po prostu znaczyć „jałmużna”.
Druga strata jest gramatyczna. Hebrajski używa cedaka także w liczbie mnogiej — i wtedy chodzi o pojedyncze sprawiedliwe czyny, uczynki wystawione na pokaz. Izajasz gra na tym bezlitośnie.
„My wszyscy jednak jesteśmy jak nieczyści, a wszystkie nasze sprawiedliwości są jak szata splugawiona; wszyscy opadliśmy jak liść, a nasze nieprawości uniosły nas jak wiatr.” — Iz 64,6 (UBG)
„Nasze sprawiedliwości” w liczbie mnogiej to nie Boża cedaka, lecz nasza kolekcja zasług. Polski przekład to zachował, ale czytelnik zwykle czyta ten werset jako ogólne stwierdzenie o bezwartościowości dobrych uczynków. Hebrajski mówi węziej i celniej: bezwartościowe są uczynki liczone jako waluta, nie sprawiedliwość, która wypływa z relacji.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Rozróżnienie ma bezpośredni skutek praktyczny. Jeśli cedaka to status prawny, wiara i uczynki muszą ze sobą konkurować — jedno wyklucza drugie. Jeśli cedaka to wierność relacji, konfliktu nie ma: Abraham uwierzył i dlatego poszedł; Pinchas zadziałał, bo wierzył; Izraelita oddaje płaszcz przed zmrokiem, bo zna Boga, który wyprowadził go z Egiptu.
Izajasz łączy jedno z drugim w zdaniu, które warto zapamiętać: nasza cedaka jest odpowiedzią na nadchodzącą cedaka Boga.
„Tak mówi Pan: Strzeżcie sądu i czyńcie sprawiedliwość, bo bliskie jest nadejście mojego zbawienia i objawienie się mojej sprawiedliwości.” — Iz 56,1 (UBG)
Bliskie zbawienie nie zwalnia z czynienia sprawiedliwości — jest jego powodem. Dla czytelnika Pisma oznacza to, że pytanie „czy wystarczy wierzyć” jest źle zadane. Cedaka nigdy nie była testem na wejście. Zawsze była opisem tego, jak wygląda życie kogoś, kto już jest w przymierzu.
Zobacz też: Izajasz · Abraham · Mojżesz — znaczenie imienia
