Zdanie, że Bóg jest Ojcem, brzmi dziś jak oczywistość i przez to traci ostrość. W Tanach nie jest oczywistością: pojawia się rzadko, prawie zawsze w kontekście roszczenia albo wyrzutu, i prawie zawsze dotyczy narodu, a nie osoby. Nowe Przymierze używa tego samego określenia znacznie częściej i w innym zakresie. Ciągłość między jednym a drugim jest, ale przesunięcie też — i lepiej je nazwać, niż udawać, że go nie ma.
Tanach: Ojciec narodu
Pierwsze wystąpienie nie jest opisem uczucia, tylko formułą prawną wobec obcego władcy.
I powiesz do faraona: Tak mówi Pan: Izrael jest moim synem, moim pierworodnym.
Wj 4,22
Mojżesz w swojej pieśni używa tego określenia jako podstawy zarzutu: skoro Bóg jest ojcem, to postępowanie ludu jest zdradą.
Tak to odpłacasz Panu, ludu głupi i niemądry? Czy nie jest on twoim ojcem, który cię nabył dla siebie? Czy nie on cię uczynił i utwierdził?
Pwt 32,6
Izajasz sięga po nie w modlitwie i robi to w sposób, który dziś zaskakuje — stawia ojcostwo Boga wyżej niż pochodzenie od Abrahama.
Przecież ty jesteś naszym ojcem, bo Abraham nas nie zna, a Izrael nas nie uznaje. Ty, Panie, jesteś naszym ojcem, naszym Odkupicielem; twoje imię jest od wieków.
Iz 63,16
Ale teraz, Panie, ty jesteś naszym ojcem, my jesteśmy gliną, a ty jesteś naszym garncarzem; i jesteśmy wszyscy dziełem twojej ręki.
Iz 64,8
Malachiasz wyprowadza z niego wniosek społeczny, a nie religijny: skoro Ojciec jest jeden, to zdrada wobec brata jest naruszeniem przymierza.
Czy nie mamy wszyscy jednego ojca? Czy nie stworzył nas jeden Bóg? Czemu więc brat zdradza swego brata, naruszając przymierze naszych ojców?
Ml 2,10
Jeremiasz mówi to samo w kontekście powrotu z wygnania.
Przyjdą z płaczem i przyprowadzę ich wśród modlitw, a poprowadzę ich nad strumienie wód prostą drogą, na której się nie potkną. Jestem bowiem ojcem dla Izraela, a Efraim jest moim pierworodnym.
Jr 31,9
Co Tanach z tego wyprowadza
Wnioski są dwa i oba są niewygodne. Pierwszy dotyczy czci należnej i pada jako oskarżenie wobec kapłanów.
Syn czci ojca, a sługa swego pana. Jeśli więc jestem ojcem, gdzie jest moja cześć? Jeśli jestem panem, gdzie jest bojaźń przede mną? – mówi Pan zastępów do was, kapłani, którzy lekceważycie moje imię. Wy jednak mówicie: W czym lekceważymy twoje imię?
Ml 1,6
Drugi dotyczy karcenia. List do Hebrajczyków cytuje w tej sprawie Księgę Przysłów i wyciąga wniosek, który wielu czytelnikom nie odpowiada.
I zapomnieliście o napomnieniu, które jest kierowane do was jako synów: Mój synu, nie lekceważ karania Pana i nie zniechęcaj się, gdy on cię napomina. Kogo bowiem Pan miłuje, tego karze, a chłoszcze każdego, którego za syna przyjmuje. Jeśli znosicie karanie, Bóg obchodzi się z wami jak z synami. Jaki to bowiem syn, którego ojciec nie karze?
Hbr 12,5-7
Ojcostwo w Piśmie nie oznacza więc pobłażania. Oznacza prawo do wychowania, a to prawo obejmuje karę. Obok tego stoi jednak zdanie o litości, i te dwie rzeczy nie są w tekście sprzeczne.
Jak ojciec ma litość nad dziećmi, tak Pan ma litość nad tymi, którzy się go boją.
Ps 103,13
Nowe Przymierze: przesunięcie na pojedynczego ucznia
Wzorzec modlitwy podany przez Jeszuę zaczyna się od zwrotu, którego w Tanach nikt tak nie używa w modlitwie osobistej.
Wy więc tak się módlcie: Ojcze nasz, który jesteś w niebie, niech będzie uświęcone twoje imię.
Mt 6,9
Paweł opisuje to jako coś, co sprawia Duch, i zapisuje wołanie w dwóch językach naraz, jakby ważne było samo słowo.
Gdyż nie otrzymaliście ducha niewoli, aby znowu się bać, ale otrzymaliście Ducha usynowienia, przez którego wołamy: Abba, Ojcze!
Rz 8,15
A ponieważ jesteście synami, Bóg posłał do waszych serc Ducha swego Syna, wołającego: Abba, Ojcze!
Ga 4,6
Jan traktuje to jako rzecz, nad którą trzeba się zatrzymać, a nie jako oczywistość.
Patrzcie, jaką miłością obdarzył nas Ojciec, że zostaliśmy nazwani dziećmi Bożymi. Dlatego świat nas nie zna, bo jego nie zna.
1 J 3,1
Zdanie, które ustawia granicę
Najważniejsze dla całego tematu jest to, jak Jeszua o tym mówi po zmartwychwstaniu. Nie mówi o naszym wspólnym Ojcu, tylko rozdziela to na dwie części.
Jezus do niej powiedział: Nie dotykaj mnie, bo jeszcze nie wstąpiłem do mego Ojca. Ale idź do moich braci i powiedz im: Wstępuję do mego Ojca i waszego Ojca, i do mego Boga, i waszego Boga.
J 20,17
Uczniowie mają więc tego samego Ojca, ale nie na tej samej podstawie. Jan wyjaśnia to gdzie indziej: synostwo uczniów jest czymś, co zostaje dane, a nie czymś, co przysługuje z natury.
Lecz wszystkim tym, którzy go przyjęli, dał moc, aby się stali synami Bożymi, to jest tym, którzy wierzą w jego imię;
J 1,12
Zarzut: czy Bóg jest Ojcem wszystkich
Popularne zdanie o powszechnym ojcostwie Boga trudno obronić z tekstu. Jeszua mówi do konkretnych rozmówców coś przeciwnego, i to w sposób, którego nie da się złagodzić.
Wy jesteście z waszego ojca – diabła i chcecie spełniać pożądliwości waszego ojca. On był mordercą od początku i nie został w prawdzie, bo nie ma w nim prawdy. Gdy mówi kłamstwo, mówi od siebie, bo jest kłamcą i ojcem kłamstwa.
J 8,44
Drugi zarzut idzie z innej strony i dotyczy tytułów nadawanych ludziom.
I nikogo na ziemi nie nazywajcie waszym ojcem. Jeden bowiem jest wasz Ojciec, który jest w niebie.
Mt 23,9
Zdanie to bywa czytane jako zakaz mówienia do własnego rodzica, co jest nieporozumieniem — Tora nakazuje czcić ojca i matkę, a Jeszua Tory nie znosi. Chodzi o tytuł religijny, o autorytet w sprawach Boga. Trzeba jednak przyznać, że tekst sam tego rozróżnienia nie robi; wynika ono z kontekstu, w którym Jeszua wymienia obok siebie trzy tytuły używane przez ówczesnych nauczycieli.
Czego nie wiemy
Pismo nie tłumaczy, dlaczego Tanach używa tego określenia tak rzadko, skoro Nowe Przymierze używa go stale. Nie mówi, w jakim momencie ktoś przestaje być tylko stworzeniem, a staje się dzieckiem — podaje warunek, ale nie opisuje przejścia. Nie wyjaśnia, na czym polega różnica między synostwem Jeszui a synostwem uczniów, choć samą różnicę zaznacza. Nie rozstrzyga też, czy zapowiedź dana Dawidowi o synu, którego Bóg skarci, dotyczy Salomona, potomstwa w ogóle, czy Mesjasza — a od tej odpowiedzi zależy więcej niż jeden wniosek.
Zobacz też: Tanach · Jeszua (Jezus) · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · List do Hebrajczyków · Nowe przymierze · Izajasz
