Natan nie przychodzi do Dawida z zarzutem. Przychodzi ze sprawą do rozstrzygnięcia — a król był najwyższą instancją sądową w państwie.
Wtedy Pan posłał Natana do Dawida. Ten przybył do niego i powiedział: W pewnym mieście było dwóch ludzi, jeden bogaty, a drugi ubogi. Bogaty miał bardzo dużo owiec i wołów. A ubogi nie miał nic oprócz jednej małej owieczki, którą kupił i żywił. Wyrosła przy nim wraz z jego dziećmi, jadła jego chleb i piła z jego kubka, spała na jego łonie i była mu jak córka. I przyszedł gość do tego bogatego, a jemu było żal wziąć ze swoich owiec albo ze swoich wołów, aby przyrządzić ucztę dla gościa, który do niego przyszedł. Wziął więc owieczkę tego ubogiego i przyrządził ją dla człowieka, który do niego przyszedł.
2 Sm 12,1-4
Szczegóły opowieści dobrano tak, by wykluczyć obojętność: owieczka jest jedna, kupiona, wychowana przy dzieciach, karmiona z jednego stołu. Bogaty ma stada, a mimo to sięga po nią z powodu błahego — przyjechał gość. Motyw sprawcy jest drobny i to właśnie obciąża go najbardziej.
Dlaczego to działa
Opowieść jest skonstruowana jak zeznanie: dwie strony, przedmiot sporu, okoliczności czynu. Nie ma w niej ani jednego słowa o królu, o cudzołóstwie ani o wojsku. Dawid słucha jej jako sędzia i jako sędzia wydaje wyrok.
Wtedy Dawid mocno zapłonął gniewem na tego człowieka i powiedział do Natana: Jak żyje Pan, człowiek, który to uczynił, zasługuje na śmierć; Za owcę wynagrodzi poczwórnie, dlatego że tak uczynił i nie miał litości.
2 Sm 12,5-6
Wyrok jest podwójny i warto zauważyć, że tylko jedna jego część mieści się w prawie. Poczwórne wynagrodzenie za owcę odpowiada dokładnie przepisowi Tory.
Jeśli ktoś ukradnie wołu lub owcę i zabije je albo sprzeda, odda pięć wołów za jednego wołu i cztery owce za jedną owcę.
Wj 22,1
Zdanie o zasłużeniu na śmierć już mu nie odpowiada: za kradzież zwierzęcia Tora nie przewiduje kary śmierci. Król orzeka więc surowiej, niż stanowi prawo — i robi to w sprawie, którą za chwilę okaże się jego własna.
Zwrot
Wtedy Natan powiedział do Dawida: Ty jesteś tym człowiekiem. Tak mówi Pan, Bóg Izraela: Ja cię namaściłem, abyś był królem nad Izraelem, i ja cię wybawiłem z rąk Saula;
2 Sm 12,7
Zdanie jest krótkie i nie zawiera przymiotnika. W polszczyźnie utrwaliła się forma z rzeczownikiem mąż, przejęta z innych przekładów; UBG oddaje je jako „Ty jesteś tym człowiekiem”. Różnica nie zmienia sensu, ale warto o niej wiedzieć, gdy porównuje się wydania.
Po identyfikacji następuje wyliczenie tego, co król otrzymał, zanim padnie zarzut.
Dałem ci dom twego pana i żony twego pana na twe łono, dałem ci dom Izraela i Judy, a gdyby tego było za mało, dałbym ci jeszcze więcej.
2 Sm 12,8
Dlaczego wzgardziłeś słowem Pana, czyniąc to zło w jego oczach? Zabiłeś mieczem Uriasza Chetytę, a jego żonę wziąłeś sobie za żonę, jego zaś zabiłeś mieczem synów Ammona.
2 Sm 12,9
Zarzut jest sformułowany rzeczowo i wymienia dwa czyny: zabójstwo i zabranie żony. Nie pada tu żadne uogólnienie o moralności władzy — mowa o konkretnych aktach i konkretnym człowieku o imieniu Uriasz.
Teraz więc miecz nigdy nie odstąpi od twojego domu, ponieważ wzgardziłeś mną i wziąłeś żonę Uriasza Chetytę, by była twoją żoną.
2 Sm 12,10
Wyrok jest sformułowany jako następstwo trwałe i dotyczy domu, nie samego króla. Dalszy ciąg Ksiąg Samuela czyta się jak rozwinięcie tego zdania, choć narrator nigdzie do niego wprost nie wraca.
Przebaczenie i skutek obok siebie
Wtedy Dawid powiedział do Natana: Zgrzeszyłem przeciw Panu. Natan zaś odpowiedział Dawidowi: Pan też przebaczył ci twój grzech, nie umrzesz.
2 Sm 12,13
Ponieważ jednak przez ten czyn dałeś wrogom Pana powód, by bluźnili, syn, który ci się urodził, na pewno umrze.
2 Sm 12,14
Te dwa zdania stoją bezpośrednio po sobie i tekst nie próbuje ich pogodzić. Wina zostaje zdjęta, wyrok śmierci na króla nie zapada, a jednocześnie zapowiedziany skutek pozostaje. Pismo pokazuje tu dwie rzeczy jako niesprzeczne, choć w potocznym rozumieniu przebaczenie oznacza zniesienie następstw.
Z tą sceną tradycyjnie wiąże się Psalm 51, przypisywany Dawidowi po wystąpieniu proroka.
Zmiłuj się nade mną, Boże, według twojego miłosierdzia; według twojej wielkiej litości zgładź moje występki. Obmyj mnie zupełnie z mojej nieprawości i oczyść mnie z mego grzechu.
Ps 51,1-2
Ta sama technika u Izajasza
Metoda Natana nie jest jednorazowa. Izajasz zaczyna od pieśni o winnicy, którą słuchacze biorą za utwór o rolnictwie.
Zaśpiewam teraz mojemu umiłowanemu pieśń mego ukochanego o jego winnicy. Mój umiłowany ma winnicę na urodzajnym pagórku. Ogrodził ją, oczyścił z kamieni, zasadził szlachetną winorośl, zbudował pośrodku niej wieżę i sporządził w niej tłocznię. I oczekiwał, że wyda winogrona, ale ona wydała dzikie winogrona.
Iz 5,1-2
Rozwiązanie przychodzi dopiero po wydaniu przez nich oceny.
Otóż winnicą Pana zastępów jest dom Izraela, a lud Judy jego rozkosznym szczepem. Oczekiwał sądu, a oto ucisk; oczekiwał sprawiedliwości, a oto krzyk.
Iz 5,7
Różnica polega na skali: Natan sądzi jednego człowieka, Izajasz cały lud. Mechanizm pozostaje identyczny i w obu wypadkach zależy od tego, by słuchacz nie rozpoznał się zbyt wcześnie.
W obu wypadkach mechanizm jest ten sam: najpierw bezstronny osąd cudzej sprawy, potem ujawnienie, czyja to sprawa. Prorok nie przekonuje — doprowadza słuchacza do wydania wyroku na samego siebie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, ile czasu upłynęło od czynu do przyjścia proroka; tekst mówi tylko, że Jahwe go posłał. Nie wiemy, czy Natan spodziewał się reakcji króla i czy liczył się z ryzykiem — narrator nie zagląda mu w myśli. Nie wiemy, dlaczego następstwo dotknęło dziecka, a nie sprawcy; zdanie o powodzie do bluźnierstwa jest jedynym podanym wyjaśnieniem i nie tłumaczy wyboru. Nie znamy też dalszych losów samego Natana poza jego wystąpieniem przy następstwie tronu.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Jahwe · Dawid · Izajasz · Natan — znaczenie imienia
