Miasto słońca
Egipcjanie nazywali je Iunu, Grecy Heliopolis, Biblia On. Leżało u nasady Delty, na wschodnim brzegu, i było najważniejszym ośrodkiem kultu słonecznego w całym kraju. To tam mieściła się świątynia, w której czczono Ra i Atuma, i to tamtejsi kapłani uchodzili za najlepiej wykształconą warstwę Egiptu — zajmowali się rachubą czasu, obserwacją nieba i utrzymywaniem tradycji religijnej, do której odwoływały się kolejne dynastie.
Stanowisko ma dziś kłopotliwe położenie: leży pod dzielnicami północno-wschodniego Kairu, głównie w rejonie Matarii i Ajn Szams. Prace prowadzi się na działkach udostępnianych między zabudową, a każde odsłonięcie jest ograniczone tym, co akurat da się odsłonić. Mimo to wydobyto fragmenty świątyni, bloki z inskrypcjami kolejnych władców i pozostałości zabudowy kultowej.
Obelisk, który stoi tam, gdzie stanął
Najbardziej znanym zabytkiem miejsca jest obelisk Senusereta I. To rzadki przypadek: kamień znajduje się dokładnie tam, gdzie go wzniesiono, i nie został ani przewieziony, ani wtórnie użyty. Wiele egipskich obelisków rozwieziono w starożytności i w czasach nowożytnych po całym świecie, ten pozostał na miejscu i wyznacza teren dawnej świątyni. Dla zwiedzającego jest to jedyny punkt, w którym da się dziś stanąć w Heliopolis i wiedzieć, że stoi się na terenie sanktuarium.
Poti-Fera, Asenat i dwa plemiona
Księga Rodzaju wiąże z tym miastem wątek rodzinny Józefa.
I faraon nadał Józefowi imię Safnat Paneach, i dał mu za żonę Asenat, córkę Poti-Fery, kapłana z On. I Józef wyjechał na całą ziemię Egiptu.
Rdz 41,45
Poti-Fera to imię o wyraźnie egipskiej budowie, należące do typu oznaczającego dar konkretnego bóstwa. Warto jednak od razu powiedzieć, co z tym typem imion wiąże się problematycznego: jest on poświadczony obficie w epokach późniejszych niż te, w których zwykle umieszcza się Józefa, a rzadziej we wcześniejszych. Zwolennicy wczesnego datowania traktują to jako lukę w naszych źródłach, zwolennicy późnego — jako ślad późniejszej redakcji. Nie jest to sprawa rozstrzygnięta i nie należy jej podawać jako argumentu w żadną stronę.
Sam fakt małżeństwa z córką kapłana z Heliopolis ma za to znaczenie strukturalne. Z tego związku wywodzą się Efraim i Manasses, czyli dwa plemiona, które później zajmą centralną część kraju. Rodowód dwóch najliczniejszych domów Izraela prowadzi więc przez egipską świątynię słońca — i tekst zapisuje to bez komentarza i bez próby wygładzenia.
On w innych miejscach Pisma
Miasto pojawia się w Biblii jeszcze kilkakrotnie i pod różnymi postaciami. Jeremiasz zapowiada rozbicie stel w Bet-Szemesz w ziemi Egiptu, co jest hebrajskim odpowiednikiem nazwy domu słońca. Ezechiel wymienia Awen obok Pibeset w spisie miast dotkniętych sądem. To ta sama miejscowość widziana z trzech różnych stron: jako miejsce pochodzenia rodziny, jako ośrodek kultu przeznaczony na zniszczenie i jako punkt na liście.
Czego to nie dowodzi
Nie znaleziono w Heliopolis inskrypcji wymieniającej Poti-Ferę ani Asenat. Nie ma tam nic, co dałoby się przypisać Józefowi, jego rodzinie ani jakiemukolwiek epizodowi z Księgi Rodzaju. Obelisk Senusereta I jest starszy od większości proponowanych dat pobytu Józefa w Egipcie i nie ma z nim żadnego związku poza tym, że stał w tym samym mieście.
Nie da się też użyć imienia Poti-Fera jako dowodu na wiek opowieści. Imię jest autentycznie egipskie i nikt tego nie kwestionuje, ale rozkład jego poświadczeń w czasie jest przedmiotem sporu, więc argument da się poprowadzić w obie strony i przez to nie waży w żadną. To, co Heliopolis realnie daje czytelnikowi, jest skromniejsze i pewniejsze: potwierdzenie, że miasto o tej nazwie istniało, że było ośrodkiem kapłańskim wysokiej rangi i że kapłan stamtąd byłby dla egipskiego dworu partnerem odpowiednim do skoligacenia z człowiekiem wyniesionym przez faraona. Tekst osadzony jest w prawdziwej geografii i w prawdziwych realiach społecznych. Reszta to już nie jest praca archeologa.
Zobacz też: Świątynia (Bejt haMikdasz) · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Księga Rodzaju · Ezechiel · Manasses — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia
