Księga Rodzaju kończy się dwoma pogrzebami przeprowadzonymi po egipsku. To jedyne miejsce w Torze, gdzie patriarcha zostaje zabalsamowany, i jedyne, gdzie hebrajskie słowo oznaczające zwykle skrzynię przymierza odnosi się do trumny. Opis jest krótki, ale podaje dwie liczby — i obie mają egipskie pokrycie.
Co mówi tekst
Potem Józef rozkazał swoim sługom, lekarzom, aby zabalsamowali jego ojca. I lekarze zabalsamowali Izraela.
Rdz 50,2
I minęło czterdzieści dni, bo tyle trwa balsamowanie. Egipcjanie opłakiwali go przez siedemdziesiąt dni.
Rdz 50,3
Podział jest wyraźny: czterdzieści dni to czas samego zabiegu, siedemdziesiąt — czas żałoby, liczonej przez Egipcjan, nie przez rodzinę Jakuba. Tekst nie sumuje tych liczb i nie wyjaśnia ich; podaje je tak, jakby były oczywiste.
Egipska rachuba
Pełny cykl pogrzebowy w Egipcie trwał około siedemdziesięciu dni i liczba ta powraca w źródłach niezależnych od siebie. Grecki historyk piszący o Egipcie w V wieku przed naszą erą podaje siedemdziesiąt dni jako czas przetrzymywania ciała w natronie. Egipskie teksty rytuału balsamowania rozpisują z kolei sam przebieg zabiegu na etapy z określonymi dniami, wyznaczając czynności kapłanów i moment owijania bandażami.
Sam proces wyglądał tak: usunięcie wnętrzności, następnie długie osuszanie ciała w natronie — mieszaninie soli o silnym działaniu odwadniającym — a potem namaszczanie, owijanie i obrzędy przy trumnie. Najdłuższym etapem było osuszanie, i to jemu odpowiada czterdziestodniowy odcinek podany w Księdze Rodzaju. Reszta siedemdziesięciodniowego okresu przypadała na przygotowanie ciała i obrzędy, w trakcie których dom zmarłego trwał w żałobie.
Trzeba dodać zastrzeżenie: długość i staranność balsamowania zależały od zamożności. Znane są procedury skrócone i tańsze. Siedemdziesiąt dni to schemat pełnego, kosztownego pogrzebu — dokładnie takiego, jaki tekst przypisuje ojcu najwyższego urzędnika.
Detal, który łatwo przeoczyć
Balsamowanie wykonują w tej relacji lekarze podlegli Józefowi, a nie kapłani. Bywa to podnoszone jako niedokładność, bo egipskim balsamowaniem kierował personel świątynny. Można to jednak czytać inaczej: hebrajski autor opisuje czynność, nie urząd, i unika nazywania obcych kapłanów w kontekście własnej rodziny. Ta sama powściągliwość widoczna jest w całej scenie — nie ma w niej ani słowa o egipskich obrzędach, bóstwach ani zaświatach, choć egipski pogrzeb był przede wszystkim rytuałem religijnym.
I Józef umarł, mając sto dziesięć lat. Zabalsamowano go i złożono do trumny w Egipcie.
Rdz 50,26
Ostatnie zdanie księgi zostawia Józefa w egipskiej trumnie — i właśnie ta trumna zostaje później zabrana z Egiptu. Egipski zwyczaj zostaje więc w narracji użyty, ale nie przejęty: ciało jest zachowane po to, żeby wrócić do ziemi obietnicy, a nie po to, żeby zapewnić zmarłemu egipską wieczność.
Czego to nie dowodzi
Nie znaleziono mumii Jakuba ani Józefa i nie ma żadnego świadectwa egipskiego, które by ich wymieniało. Zgodność liczb nie jest identyfikacją osób; dotyczy zwyczaju, nie pogrzebu konkretnego człowieka.
Nie da się z tego wyprowadzić także datowania. Cykl siedemdziesięciodniowy utrzymywał się w Egipcie przez bardzo długi czas, więc znajomość tej liczby nie wskazuje na żadne stulecie. Ktoś, kto zetknął się z egipskim pogrzebem w epoce brązu, i ktoś, kto zetknął się z nim tysiąc lat później, znaliby tę samą rachubę.
Warto też zauważyć ograniczenie po drugiej stronie. Podział czterdzieści plus reszta nie jest zapisany wprost w żadnym egipskim tekście jako formuła; wynika z zestawienia różnych źródeł opisujących etapy zabiegu. Zgodność jest realna, ale rekonstruowana — nie jest tak, że istnieje egipski dokument mówiący dokładnie to samo co Rdz 50,3.
Zostaje wniosek ostrożny i mocny zarazem: opis egipskiego pogrzebu w Księdze Rodzaju nie jest zmyśleniem człowieka, który Egiptu nie widział. Trafia w realia na tyle dokładnie, na ile można to sprawdzić — i nie idzie o krok dalej, niż sam deklaruje.
