Ta różnica jest wyjątkowo dobrze udokumentowana po obu stronach. Liczba siedemdziesiąt pada w Torze trzykrotnie, w trzech różnych księgach. Liczba siedemdziesiąt pięć pada raz, w mowie Szczepana zapisanej przez Łukasza. Obie są w kanonie i obie dotyczą tego samego zejścia do Egiptu.
Jak Księga Rodzaju dochodzi do liczby siedemdziesięciu?
Wszystkich, którzy przyszli z Jakubem do Egiptu, pochodzących z jego lędźwi, oprócz żon synów Jakuba, wszystkich dusz było sześćdziesiąt sześć. A synów Józefa, którzy mu się urodzili w Egipcie, były dwie dusze. I tak wszystkich dusz z domu Jakuba, które weszły do Egiptu, było siedemdziesiąt.
Rdz 46,26-27
Autor podaje tu dwie liczby i pokazuje, jak przechodzi od jednej do drugiej. Sześćdziesiąt sześć to potomkowie, którzy przyszli razem z Jakubem, bez żon jego synów. Dwaj synowie Józefa urodzili się już w Egipcie. Do siedemdziesięciu brakuje jeszcze dwóch — samego Jakuba i Józefa, którzy w tym pierwszym rachunku nie byli liczeni.
Które jeszcze księgi podają liczbę siedemdziesięciu?
A wszystkich dusz, które wyszły z bioder Jakuba, było siedemdziesiąt. Józef zaś już był w Egipcie.
Wj 1,5
W liczbie siedemdziesięciu dusz zeszli twoi ojcowie do Egiptu, a teraz Pan, twój Bóg, uczynił cię tak licznym jak gwiazdy niebieskie.
Pwt 10,22
Jaką liczbę podaje mowa Szczepana w Dziejach?
Potem Józef posłał po swego ojca Jakuba i całą swoją rodzinę liczącą siedemdziesiąt pięć dusz.
Dz 7,14
Jak tłumaczy się różnicę między 70 a 75?
Inna podstawa tekstowa
Najczęstsze rozwiązanie: Szczepan mówił po grecku i posługiwał się greckim przekładem Tory, który w tym miejscu podaje siedemdziesiąt pięć, doliczając dalszych potomków Józefa urodzonych w Egipcie. Różnica nie powstałaby więc u Szczepana, tylko w tekście, z którego korzystał. Czego nie tłumaczy: nie usuwa faktu, że w tym samym kanonie stoją obie liczby, a czytelnik nie ma z czego rozpoznać, że jedna z nich pochodzi z innej tradycji tekstowej. Rozwiązuje sprawę historycznie, nie tekstowo.
Różne kryteria liczenia
Drugie wyjaśnienie zwraca uwagę, że sam autor Księgi Rodzaju liczy dwa razy i za każdym razem inaczej. Jeśli jedno wyliczenie może dać sześćdziesiąt sześć, a drugie siedemdziesiąt, to trzecie, obejmujące szerszy krąg rodziny, mogło dać siedemdziesiąt pięć. Czego nie tłumaczy: z hebrajskiego tekstu nie da się wyprowadzić dokładnie tej liczby żadnym przejrzystym rachunkiem. Wyjaśnienie mówi, że to możliwe, ale nie pokazuje jak.
Doliczenie potomków Józefa
Czwarte wyjaśnienie doprecyzowuje pierwsze. Grecki przekład Księgi Rodzaju wymienia w tym miejscu więcej potomków Józefa niż tekst hebrajski — synów i wnuków urodzonych już w Egipcie. Pięć dodatkowych imion daje dokładnie różnicę między obiema liczbami, więc rachunek się domyka i nie wymaga żadnego założenia poza tym jednym. Czego nie tłumaczy: nie odpowiada na pytanie, która lista jest pierwotna. Można równie dobrze uznać, że tłumacze grecy uzupełnili spis, jak i to, że przepisujący tekst hebrajski go skrócili. Rozstrzygnięcia w samym Piśmie nie ma.
Liczba jako określenie zaokrąglone
Trzecia propozycja traktuje siedemdziesiąt jako liczbę o wartości symbolicznej, oznaczającą pełnię, a nie dokładny stan osobowy. Czego nie tłumaczy: siedemdziesiąt pięć nie jest liczbą symboliczną ani zaokrągloną, więc wyjaśnienie działa tylko w jedną stronę.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jakim tekstem posługiwał się Szczepan ani czy Łukasz zapisał jego mowę co do słowa. Nie wiemy również, kogo dokładnie obejmuje żadna z tych liczb, bo Tora podaje trzy różne rachunki i wprost mówi, że jeden z nich pomija żony synów Jakuba. Kobiety w tych spisach są w ogóle policzone wyjątkowo — wymieniona jest Dina i wnuczka Serach, reszta nie. Uczciwa odpowiedź brzmi więc tak: różnica jest realna i widoczna w każdym polskim wydaniu Biblii, jej najlepsze wyjaśnienie odsyła do innej podstawy tekstowej, a przy tym żadna z tych liczb nie została pomyślana jako rejestr ludności. Kto szuka tu dokładnej ewidencji, szuka czegoś, czego autorzy nie prowadzili. Trzeba jednak od razu dodać rzecz, którą łatwo tym zdaniem zatrzeć: różnicy nie da się usunąć przez powiedzenie, że liczby były umowne. Szczepan podał konkretną wielkość w mowie obliczonej na to, by słuchacze rozpoznali w niej swoje własne dzieje, a jego słuchacze znali Torę na pamięć. Gdyby liczba raziła, mowa nie doszłaby do końca — a doszła i przerwano ją dopiero przy zarzucie o świątynię.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Szczepan · Łukasz — znaczenie imienia
