Wyrażenie o ziemi opływającej mlekiem i miodem brzmi dziś jak zapowiedź krainy dostatku z baśni. W Biblii jest to opis rzeczowy i dość konkretny, a jego składniki nie zostały dobrane przypadkiem. W tekście UBG para tych dwóch słów pojawia się dwadzieścia razy i prawie zawsze w tym samym kontekście: obietnicy ziemi albo wspomnienia o niej.
Co mówią mleko i miód
Mleko wskazuje na hodowlę, a hodowla na pastwiska — czyli na tereny, gdzie trawa rośnie sama i wystarcza dla stad. Miód w Biblii to najczęściej miód dziki, znajdowany w skałach i w drzewach, a więc znak bujnej, samorzutnej roślinności. Oba składniki mają jedną wspólną cechę: powstają bez orki i bez nawadniania. Wyrażenie mówi więc o krainie, która żywi sama z siebie.
Że o to właśnie chodzi, potwierdza porównanie zapisane w Powtórzonym Prawie. Egipt wymagał pracy przy nawadnianiu, Kanaan miał pić wodę z nieba:
Ziemia bowiem, do której wchodzisz, aby ją posiąść, nie jest jak ziemia Egiptu, z której wyszliście, którą zasiewałeś swoim ziarnem i nawadniałeś przy pomocy swoich nóg, jak ogród jarzyn.
Pwt 11,10
Lecz ziemia, do której wchodzicie, aby ją posiąść, jest ziemią gór i dolin, która pije wodę deszczu z nieba;
Pwt 11,11
Gdzie zwrot występuje
Pierwszy raz pada przy krzewie, w opisie tego, po co Bóg zstępuje. Zdanie zawiera dwa określenia obok siebie — ziemia dobra i przestronna, a potem nasza formuła:
Dlatego zstąpiłem, aby wybawić go z ręki Egipcjan i wyprowadzić z tej ziemi do ziemi dobrej i przestronnej, do ziemi opływającej mlekiem i miodem, na miejsce Kananejczyków, Chetytów, Amorytów, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebusytów.
Wj 3,8
I postanowiłem: Wyprowadzę was z utrapienia Egiptu do ziemi Kananejczyków, Chetytów, Amorytów, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebusytów, do ziemi opływającej mlekiem i miodem.
Wj 3,17
Wraca przy ustanowieniu obrzędu Paschy jako opis celu wędrówki:
A gdy Pan wprowadzi cię do ziemi Kananejczyków, Chetytów, Amorytów, Chiwwitów i Jebusytów, którą przysiągł dać waszym ojcom, ziemię opływającą mlekiem i miodem, wtedy będziesz obchodził ten obrzęd w tym samym miesiącu.
Wj 13,5
Zwiadowcy potwierdzają tę ocenę po powrocie i przynoszą dowód rzeczowy w postaci owoców:
I opowiedzieli mu: Przyszliśmy do ziemi, do której nas wysłałeś. Ona rzeczywiście opływa mlekiem i miodem, a to są jej owoce;
Lb 13,27
Najbardziej wymowne jest jednak użycie w ustach buntowników. Datan i Abiram nazywają tak nie Kanaan, lecz Egipt, z którego wyszli — co pokazuje, że zwrot był po prostu określeniem ziemi żyznej, a nie terminem teologicznym o jednym adresacie:
Nie dość, że nas wyprowadziłeś z ziemi opływającej mlekiem i miodem, aby nas uśmiercić na tej pustyni, to jeszcze chcesz obwołać się naszym władcą?
Lb 16,13
Gdy obietnica jest zawieszona
Formuła bywa też używana w zdaniach o utracie. W scenie po złotym cielcu Bóg mówi o ziemi opływającej mlekiem i miodem, a zaraz potem zapowiada, że sam z ludem nie pójdzie:
Do ziemi opływającej mlekiem i miodem. Lecz sam nie pójdę z tobą, bo jesteś ludem twardego karku, bym cię w drodze nie wytracił.
Wj 33,3
Podobnie u Jozuego, gdzie formuła pada w podsumowaniu czterdziestu lat, przez które pokolenie wyjścia nie zobaczyło obiecanej ziemi:
Czterdzieści lat bowiem synowie Izraela chodzili po pustyni, aż wymarł cały naród wojowników, którzy wyszli z Egiptu, gdyż nie słuchali głosu Pana. Przysiągł im Pan, że nie pozwoli im zobaczyć ziemi, którą Pan pod przysięgą obiecał ich ojcom, że nam ją da, ziemię opływającą mlekiem i miodem.
Joz 5,6
Jeremiasz przywołuje ją jako przypomnienie o wypełnionej już przysiędze, dopisując krótkie potwierdzenie stanu faktycznego:
Abym mógł wypełnić przysięgę, którą złożyłem waszym ojcom, że dam im ziemię opływającą mlekiem i miodem, jak to jest dzisiaj. A ja odpowiedziałem: Amen, Panie!
Jr 11,5
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to czytanie zwrotu jako opisu luksusu. Mleko i miód nie były w tamtej gospodarce towarem zbytkownym, lecz najbardziej podstawowym dowodem, że ziemia wyżywi ludzi i stada.
Drugi błąd polega na wyobrażaniu sobie dosłownego obrazu strumieni. Czasownik mówi o obfitości, a nie o cieczy płynącej po ziemi; podobnie mówimy dziś o kraju opływającym w dostatki.
Trzeci błąd to uznanie formuły za wyłącznie religijną. Skoro tym samym wyrażeniem opisano Egipt w ustach ludzi niezadowolonych, znaczy to, że był to zwykły zwrot z języka o rolnictwie.
Czwarty błąd bierze się z pomijania kontekstu. Zwrot prawie nigdy nie stoi sam — towarzyszy mu albo obietnica, albo warunek, albo ostrzeżenie. Sama żyzność nigdy nie jest w tych zdaniach ostatnim słowem.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy miód w tej formule oznacza wyłącznie miód pszczeli, czy także gęsty syrop z daktyli lub winogron, który w tamtym regionie wytwarzano i nazywano tym samym słowem. Tekst nie precyzuje. Nie wiemy też, czy wyrażenie było własnością Izraela, czy krążyło szerzej jako opis żyznych terenów całego regionu. Wreszcie nie jest jasne, na ile opis odpowiadał rzeczywistemu stanowi rolnictwa Kanaanu w czasach, gdy formuła powstała — Biblia mówi o obietnicy, a nie o statystyce plonów.
Zobacz też: Datan · Abiram · Jeremiasz — znaczenie imienia
