Damaszek to starożytne miasto w oazie u stóp gór Antylibanu, ponad 200 kilometrów na północny wschód od Jerozolimy, dziś stolica Syrii. W Starym Testamencie jest stolicą aramejskiego królestwa, z którym Izrael przez dwa stulecia na przemian walczył i zawierał przymierza; stąd przyszedł do Elizeusza trędowaty wódz Naaman. W Nowym Testamencie w drodze do Damaszku Szaweł z Tarsu spotkał zmartwychwstałego Jeszuę (Jezusa), a w samym mieście odzyskał wzrok i przyjął chrzest.
W skrócie
- Położenie: płaskowyż na wysokości około 700 metrów, między górami Antylibanu a Pustynią Syryjską, nad rzeką, która nawadnia wielką oazę; na skrzyżowaniu szlaków z Mezopotamii do Egiptu i nad Morze Śródziemne.
- Nazwa: hebr. Dammeszek (דַּמֶּשֶׂק, Strong H1834), w Kronikach także w formie Darmeszek; gr. Damaskos (Δαμασκός, Strong G1154) i przymiotnik Damaskēnos, damasceński (G1153).
- W Biblii: w tekście hebrajskim 45 wystąpień w dwunastu księgach (najwięcej w 2 Królewskiej 10 razy, u Izajasza 7, w 1 Królewskiej i u Ezechiela po 5), w greckim 15 (Dzieje Apostolskie 13, 2 List do Koryntian i List do Galacjan po 1) oraz 1 raz przymiotnik z Damaszku (2 Kor 11,32).
- Najważniejsze wydarzenia: pościg Abrama za królami, Eliezer z Damaszku, wojny Dawida, Rezon i królestwo Aramu, Ben-Hadad i Achab, uzdrowienie Naamana, Chazael, wojna Resina z Achazem i zdobycie miasta przez Asyrię, nawrócenie i ucieczka Szawła.
- Okres: od czasów patriarchów przez epokę królów (X–VIII w. p.n.e.) po połowę I wieku n.e.
Nazwa i jej znaczenie
Etymologia nazwy nie jest znana. Miasto jest starsze od Izraela, a jego nazwa pojawia się już w źródłach egipskich z II tysiąclecia p.n.e., więc prawdopodobnie nie pochodzi z hebrajskiego ani z aramejskiego.
Uwaga dla czytelnika przekładów: Uwspółcześniona Biblia Gdańska, jak wiele polskich przekładów, oddaje hebrajskie Aram słowem Syria, a Aramejczyków nazywa Syryjczykami. Królestwo z Damaszku to więc Aram-Damaszek, a „król Syrii” z Ksiąg Królewskich to król Aramu, nie dzisiejszego państwa. Językiem tego królestwa był aramejski; w jego późniejszej odmianie Nowy Testament zachował słowa takie jak Abba i Maranatha.
Gdzie leży Damaszek?
Miasto leży na wschodnim przedpolu Antylibanu. Na południowy zachód wznosi się masyw Hermonu, na wschód zaczyna się step i pustynia. Życie daje tu rzeka Barada, która schodzi z gór i rozlewa się w zieloną oazę, zwaną dziś Ghuta. Naaman chwalił „Abana i Parpar, rzeki Damaszku” (2 Krl 5,12); Abanę zwykle utożsamia się z Baradą, a Parpar z rzeką Awadż, płynącą na południe od miasta, choć obie identyfikacje są tylko prawdopodobne.
Położenie zrobiło z Damaszku miasto kupców. Tędy szły karawany z Mezopotamii na południe, do Zajordania i Arabii, oraz na zachód, do portów Fenicji. Ezechiel wymienia Damaszek wśród partnerów handlowych Tyru, który kupował tam wino z Chelbonu i białą wełnę (Ez 27,18). Poeta z Pieśni nad Pieśniami porównuje nos oblubienicy do wieży Libanu, która patrzy w stronę Damaszku (Pnp 7,4). Miasto zaznaczono też na mapach biblijnych serwisu. Damaszek uchodzi za jedno z najdłużej nieprzerwanie zamieszkanych miast świata; ta ciągłość ma swoją cenę dla archeologów, o czym niżej.
Damaszek w historii biblijnej
Czasy patriarchów
Pierwsza wzmianka to pościg Abrama za czterema królami, którzy uprowadzili Lota: Abram ścigał ich „aż do Choby, która leży po lewej stronie Damaszku” (Rdz 14,15). Dla patrzącego na wschód lewa strona to północ. Rozdział dalej Abram skarży się, że bez dziedzica jego majątek przejmie „ten Damasceńczyk Eliezer” (Rdz 15,2). Hebrajskie zdanie jest w tym miejscu trudne i przekłady oddają je różnie; o słudze Abrahama pisze hasło Eliezer z Damaszku, a o całej scenie przymierza streszczenie Rodzaju 15.
Dawid, Salomon i Rezon
Za Dawida Aramejczycy z Damaszku przyszli z pomocą Hadadezerowi, królowi Soby, i zostali pobici. Dawid osadził w Damaszku swoje załogi, a Aramejczycy płacili mu daninę (2 Sm 8,5-6; streszczenie 2 Samuela 8). Niezależność miasto odzyskało za Salomona. Rezon, zbiegły sługa Hadadezera, został przywódcą zbrojnej zgrai, która osiadła w Damaszku, „a potem panowali nad Damaszkiem” (1 Krl 11,24). Jako król Aramu był przeciwnikiem Izraela „przez wszystkie dni Salomona” (1 Krl 11,25). Jego historię opowiada hasło Rezon, przeciwnik Salomona.
Królestwo Aramu i wojny z Izraelem
Po podziale królestwa Damaszek stał się najgroźniejszym sąsiadem Izraela od północy. Asa, król Judy, zapłacił Ben-Hadadowi srebrem i złotem ze skarbca domu Jahwe (PAN), by ten zerwał sojusz z Izraelem; wojska Aramu napadły wtedy na Dan i ziemię Neftalego (1 Krl 15,18-20; 2 Krn 16,2-4). Za Achaba Ben-Hadad oblegał Samarię, dwukrotnie przegrał, a pokonany obiecał zwrot miast i dodał: „ty uczynisz sobie ulice w Damaszku, jak uczynił mój ojciec w Samarii” (1 Krl 20,34). Chodziło najpewniej o własne targowiska dla kupców z Izraela. Przebieg tych wojen opisują hasło Ben-Hadad II i streszczenie 1 Królewskiej 20.
Z tego czasu pochodzi opowieść o Naamanie, dowódcy wojsk Aramu, chorym na trąd. Prorok Elizeusz kazał mu siedem razy obmyć się w Jordanie, a Naaman się oburzył:
Czyż Abana i Parpar, rzeki Damaszku, nie są lepsze od wszystkich wód Izraela? Czy nie mógłbym się w nich obmyć i być czysty? Odwrócił się więc i odjechał w gniewie.
2 Krl 5,12 (UBG)
Kiedy jednak posłuchał, został oczyszczony i wyznał: „Oto teraz poznałem, że nie ma Boga na całej ziemi poza Izraelem” (2 Krl 5,15). Poprosił o tyle ziemi z Izraela, ile udźwigną dwa muły, bo odtąd chciał składać ofiary tylko Jahwe, i prosił o przebaczenie, że musi towarzyszyć królowi w świątyni Rimmona (2 Krl 5,17-18). Scenę omawiają wpis Naaman i ogniste rydwany oraz streszczenie 2 Królewskiej 5.
Eliasz dostał na Horebie polecenie, by pójść „na pustynię Damaszku” i namaścić Chazaela na króla Aramu (1 Krl 19,15). Wykonał je dopiero Elizeusz. Gdy przyszedł do Damaszku, a chory Ben-Hadad wysłał do niego Chazaela z darami, prorok zapłakał, bo wiedział, jakie zło Chazael wyrządzi Izraelowi. Nazajutrz Chazael udusił króla mokrą kołdrą i zajął tron (2 Krl 8,7-15; streszczenie 2 Królewskiej 8). Za jego panowania Aram zabierał Izraelowi kolejne ziemie (2 Krl 10,32; 2 Krl 13,3), zdobył filistyńskie Gat, a Jerozolima wykupiła się skarbem świątyni (2 Krl 12,17-18). Dopiero Jeroboam II „przywrócił Izraelowi Damaszek” (2 Krl 14,28), co zwykle rozumie się jako czasowe podporządkowanie miasta.
Resin, Achaz i koniec królestwa
Ostatni król Aramu, Resin, zawarł sojusz z Pekachem, królem Izraela, i razem oblegli Jerozolimę (2 Krl 16,5; Iz 7,1-2). Historycy przypuszczają, że chcieli zmusić Achaza do wspólnego oporu wobec Asyrii. Izajasz uspokajał Achaza, że „głową Syrii bowiem jest Damaszek, a głową Damaszku Resin” (Iz 7,8), czyli że za tym sojuszem stoją tylko ludzie. W tym kontekście pada zapowiedź znaku, o której pisze wpis o sporze wokół Iz 7,14. Achaz wolał jednak wezwać Tiglat-Pilesera III i zapłacić mu. Asyryjczyk zdobył Damaszek, mieszkańców uprowadził do Kir, a Resina zabił (2 Krl 16,9), co historycy datują na 732 rok p.n.e.
Achaz pojechał do Damaszku na spotkanie z Tiglat-Pileserem, zobaczył tam ołtarz i kazał kapłanowi Uriaszowi zbudować jego kopię w świątyni Jahwe (2 Krl 16,10-12; streszczenie 2 Królewskiej 16). Kronikarz dodaje, że składał ofiary „bogom z Damaszku” (2 Krn 28,23).
Damaszek w proroctwach
Amos otwiera swoją księgę wyrokami na sąsiadów Izraela i zaczyna od Damaszku, który okrutnie pustoszył Gilead:
Tak mówi Pan: Z powodu trzech występków Damaszku i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ młócili Gilead narzędziami z żelaza. Ale ześlę ogień na dom Chazaela, który strawi pałace Ben-Hadada. Połamię też rygiel Damaszku i wykorzenię mieszkańca z doliny Awen i tego, który trzyma berło z domu Eden. I lud Syrii pójdzie do niewoli do Kir, mówi Pan.
Am 1,3-5 (UBG)
Zapowiedź deportacji do Kir spełniła się w 732 roku (2 Krl 16,9). Tło tych proroctw opisuje wpis prorocy VIII wieku na tle Asyrii, a pierwszy rozdział Amosa streszczenie Amosa 1.
Izajasz poświęca miastu osobną wyrocznię: „Oto Damaszek przestanie być miastem, a stanie się rumowiskiem” (Iz 17,1; streszczenie Izajasza 17). Część komentatorów odnosi ją do zdobycia przez Asyrię, bo ta sama wyrocznia mówi o końcu „twierdzy Efraima i królestwa Damaszku” (Iz 17,3), a oba królestwa upadły w ciągu kilkunastu lat. Inni zwracają uwagę, że Damaszek nigdy nie przestał być zamieszkany, i czekają na spełnienie w przyszłości. Tekst nie podaje daty. Jeremiasz zapowiada ogień, który „strawi pałace Ben-Hadada” (Jr 49,27), a Zachariasz obejmuje Damaszek wyrocznią o ziemi Chadrak (Za 9,1). W wizji Ezechiela granica Damaszku wyznacza północno-wschodni skraj ziemi Izraela (Ez 47,16-18).
Damaszek w Nowym Testamencie
W I wieku w Damaszku istniały synagogi, a wśród tamtejszych Żydów byli już uczniowie Jeszui. Szaweł (w UBG: Saul) poprosił najwyższego kapłana o listy do synagog w Damaszku, aby zwolenników „tej drogi” przyprowadzić związanych do Jerozolimy (Dz 9,1-2). Pod miastem wydarzyło się spotkanie, które zmieniło jego życie:
A gdy jadąc, zbliżał się do Damaszku, nagle olśniła go światłość z nieba. Upadł na ziemię i usłyszał głos, który mówił do niego: Saulu, Saulu, dlaczego mnie prześladujesz? Wtedy zapytał: Kim jesteś, Panie? A Pan odpowiedział: Ja jestem Jezus, którego ty prześladujesz. Trudno ci wierzgać przeciw ościeniowi. A Saul, drżąc i bojąc się, powiedział: Panie, co chcesz, abym zrobił? A Pan do niego: Wstań i idź do miasta, a tam ci powiedzą, co masz robić.
Dz 9,3-6 (UBG)
Łukasz opisuje to zdarzenie trzy razy: w narracji (Dz 9) i w dwóch mowach samego Pawła (Dz 22,6-16; Dz 26,12-18). Szczegóły różnią się nieco, o czym pisze wpis czy towarzysze Pawła słyszeli głos. Oślepionego Szawła wprowadzono do miasta i „trzy dni nic nie widział i nie jadł ani nie pił” (Dz 9,9). Wtedy Pan kazał uczniowi Ananiaszowi pójść „na ulicę, którą nazywają Prostą” i zapytać w domu Judy o Saula z Tarsu (Dz 9,11). Ananiasz wyjaśnia, że posłał go „Jezus, który ci się ukazał w drodze” (Dz 9,17). Szaweł przejrzał i został ochrzczony (Dz 9,18). Postać tego ucznia przedstawia hasło Ananiasz z Damaszku, całość rozdziału streszczenie Dziejów 9, a drogę Szawła do tej chwili biografia Szaweł z Tarsu.
Zaraz potem zaczął w synagogach Damaszku głosić, że Jeszua jest Synem Bożym (Dz 9,20). Nie oznaczało to porzucenia Tory, lecz uznanie w Jeszui Mesjasza Izraela; ten wątek rozwija wpis czy apostoł Paweł odrzucił Torę. W Liście do Galacjan dopowiada, że najpierw poszedł do Arabii, „po czym znowu wróciłem do Damaszku”, a do Jerozolimy udał się dopiero trzy lata później (Ga 1,17-18). Gdy przeciwnicy postanowili go zabić i strzegli bram, uczniowie spuścili go nocą w koszu przez mur (Dz 9,23-25). Sam Paweł wspomina tę ucieczkę po latach i dodaje szczegół polityczny:
W Damaszku namiestnik króla Aretasa otoczył strażą miasto Damasceńczyków, chcąc mnie schwytać; Ale przez okno spuszczono mnie w koszu przez mur i uszedłem jego rąk.
2 Kor 11,32-33 (UBG)
Archeologia
Damaszek nigdy nie opustoszał, więc starożytne warstwy leżą pod dzisiejszym miastem i nie da się ich przekopać jak opuszczonego tellu. Z aramejskiej stolicy przetrwał niemal wyłącznie bazaltowy blok z reliefem uskrzydlonego sfinksa, znaleziony przy murach Wielkiego Meczetu Umajjadów, na miejscu dawnej świątyni boga Hadada; datuje się go na IX wiek p.n.e. Więcej o królach Aramu mówią źródła spoza miasta. Roczniki asyryjskie wymieniają Chazaela (Hazaela), a jego imię noszą też inskrypcje na elementach końskiej uprzęży znalezionych na Samos i w Eretrii. Stelę z Tel Dan z napisem „dom Dawida” najczęściej przypisuje się temu właśnie królowi. Tiglat-Pileser III wymienia Resina (akad. Rahianu) jako króla Damaszku, a stela Zakkura z Hamatu wspomina koalicję syna Chazaela.
Z czasów Pawła zachował się przebieg rzymskiej głównej ulicy, Via Recta, dziś zwanej ulicą Prostą, z łukiem rzymskim i trójprzelotową Bramą Wschodnią. Podziemna kaplica nazywana domem Ananiasza i brama Bab Kisan, łączona z ucieczką w koszu, to identyfikacje tradycyjne, poświadczone dopiero w średniowieczu. Aretas IV, król Nabatejczyków, jest dobrze znany z monet i inskrypcji.
- Damaszek — świątynia Hadad-Rimmona i Naaman
- Król Hazael w źródłach asyryjskich i archeologii
- Stela z Tel Dan — „dom Dawida”
- Stela Melkarta — Ben-Hadad z Aramu?
- Stela Zakkura, króla Hamatu
- Resin z Aramu w inskrypcjach Tiglat-Pilesera III
- Achaz w zapisach Tiglat-Pilesera
- Damaszek i ulica Prosta
- Dom Ananiasza i Brama Kisan
- Aretas IV — król Nabatejczyków
Czego nie wiemy
- Ilu było Ben-Hadadów. Biblia nazywa tak kilku królów Aramu, a to, czy chodzi o dwóch, czy o trzech władców i jak ich zestawić ze źródłami asyryjskimi, jest sporne.
- Gdzie dokładnie Szaweł zobaczył światłość. Dzieje mówią tylko, że zbliżał się do miasta. Miejsca pokazywane dziś jako „miejsce nawrócenia” to tradycja.
- Jak Aretas trzymał Damaszek. Nie wiemy, czy jego namiestnik rządził miastem, czy tylko przedstawicielami Nabatejczyków w mieście; źródła poza 2 Kor 11,32 tego nie wyjaśniają.
- Co Paweł robił w Arabii. Ga 1,17 podaje tylko sam fakt.
