Cztery księgi prorockie otwierają się nazwiskami tych samych władców. To nie zbieg okoliczności redakcji, tylko informacja o czasie: Amos, Ozeasz, Izajasz i Micheasz mówili w jednym pokoleniu, a ich wyrocznie padały na to samo tło polityczne.
Słowa Amosa, który był jednym spośród pasterzy z Tekoa, które widział o Izraelu za dni Uzjasza, króla Judy, i za dni Jeroboama, syna Joasza, króla Izraela, dwa lata przed trzęsieniem ziemi.
Am 1,1
Słowo Pana, które doszło do Ozeasza, syna Beeriego, za dni Uzjasza, Jotama, Achaza, Ezechiasza, królów Judy, i za dni Jeroboama, syna Joasza, króla Izraela.
Oz 1,1
Widzenie Izajasza, syna Amosa, dotyczące Judy i Jerozolimy, które miał za dni Uzjasza, Jotama, Achaza i Ezechiasza – królów Judy.
Iz 1,1
Słowo Pana, które doszło do Micheasza z Moreszet za dni Jotama, Achaza i Ezechiasza, królów Judy – to, co widział o Samarii i Jerozolimie.
Mi 1,1
Wspólne imiona widać na pierwszy rzut oka. Uzjasz wraca u trzech, Jotam, Achaz i Ezechiasz u trzech, Jeroboam syn Joasza u dwóch. Amos jako jedyny dokłada punkt odniesienia niezależny od królów — dwa lata przed trzęsieniem ziemi.
Praktyczny skutek tych czterech list jest taki, że nie czytamy tu czterech niezależnych głosów z czterech różnych epok. Nakładające się panowania oznaczają, że ci ludzie mówili do słuchaczy, którzy mogli znać wyrocznie pozostałych, i reagowali na te same wiadomości z pola bitwy. Dopiero na tym tle różnice między nimi robią się czytelne.
Dwa adresy, dwa tony
Ta czwórka nie mówi do jednego audytorium. Amos i Ozeasz kierują słowo do północnego królestwa, Izajasz do Judy i Jerozolimy, a nagłówek Micheasza jako jedyny z tych czterech wymienia obie stolice naraz.
Amos jest przy tym Judejczykiem — pasterzem z Tekoa — posłanym na północ. Zaczyna od wyroków na sąsiadów, kolejno na Damaszek, Gazę, Tyr, Edom, Ammon, Moab, a dopiero po tym łańcuchu kieruje ten sam schemat oskarżenia przeciw Judzie i Izraelowi. Słuchacz, który przytakiwał przy każdym poprzednim wyroku, znajduje się nagle po stronie oskarżonych. Reakcja tamtejszego kapłaństwa pokazuje, jak taka posługa wyglądała w praktyce.
Wtedy Amazjasz, kapłan Betel, posłał do Jeroboama, króla Izraela, taką wiadomość: Amos spiskuje przeciwko tobie pośród domu Izraela, tak że ziemia nie może znieść wszystkich jego słów. Tak bowiem mówi Amos: Jeroboam umrze od miecza, a Izrael na pewno zostanie uprowadzony ze swojej ziemi do niewoli.
Am 7,10-11
Zarzut Amazjasza nie dotyczy prawdziwości słów, tylko ich skutku: ziemia nie może ich znieść. Ozeasz, prorok z samej północy, mówi o tym samym końcu bez osłonek.
Samaria będzie spustoszona, ponieważ sprzeciwiła się swemu Bogu. Padną od miecza, jej niemowlęta będą roztrzaskane, a jej brzemienne będą rozprute.
Oz 13,16
W Jerozolimie ton jest inny, bo inna jest sytuacja. Juda przez większość tego stulecia jeszcze stoi, więc u Izajasza i Micheasza groźba idzie w parze z wezwaniem do zaufania, a nie tylko z zapowiedzią wywózki.
Asyria jako tło
Wydarzenia, o których mówią ci prorocy, Księgi Królewskie relacjonują osobno. Najpierw okrojenie północy.
Za dni Pekacha, króla Izraela, nadciągnął Tiglat-Pileser, król Asyrii, i zdobył Ijon, Abel-Bet-Maaka, Janoach, Kedesz, Chasor, Gilead i Galileę, i całą ziemię Neftalego, a pojmanych uprowadził do Asyrii.
2 Krl 15,29
Potem koniec Samarii i uprowadzenie.
A w dziewiątym roku Ozeasza król Asyrii zdobył Samarię, uprowadził Izraela do Asyrii i osiedlił ich w Chalach i Chaborze, nad rzeką Gozan, oraz w miastach Medów.
2 Krl 17,6
Juda przeżyła ten sam nacisk w innej formie. Gdy Syria i północny Izrael ruszyły na Jerozolimę, Achaz stanął przed wyborem, który zdecydował o dalszych dekadach.
Za czasów Achaza, syna Jotama, syna Uzjasza, króla Judy, wyruszył Resin, król Syrii, wraz z Pekachem, synem Remaliasza, królem Izraela, przeciw Jerozolimie, aby z nią walczyć, lecz nie mógł jej zdobyć. I doniesiono domowi Dawida: Syria zmówiła się z Efraimem. Wtedy zadrżało jego serce i serce jego ludu, jak drżą od wiatru drzewa w lesie.
Iz 7,1-2
Obraz drżących drzew nie jest ozdobą — to opis paniki, w którą Izajasz wchodzi ze swoim orędziem. Cała późniejsza polityka Judy wobec Asyrii wyrasta z tej sceny.
Jak podsumował to narrator
Autor Ksiąg Królewskich, opisując upadek północy, sam nazywa rolę proroków tamtego pokolenia.
A Pan świadczył przeciw Izraelowi i przeciw Judzie przez wszystkich proroków i wszystkich widzących, mówiąc: Odwróćcie się od swoich złych dróg i przestrzegajcie moich przykazań i moich nakazów według całego prawa, które nadałem waszym ojcom, a które przekazałem wam przez moje sługi, proroków.
2 Krl 17,13
Zdanie jest ważne, bo pokazuje, czym w ocenie samego Pisma była działalność Amosa i Ozeasza: nie przewidywaniem przyszłości dla niej samej, lecz wezwaniem do powrotu do przykazań Jahwe, wypowiedzianym, dopóki był jeszcze czas na odpowiedź.
Czego nie wiemy
Nagłówki datują posługę proroka, a nie każdą jego wyrocznię z osobna. Nie wiemy, w którym roku padło konkretne zdanie z Amosa czy z Micheasza, ani czy wyrocznie ułożono w księgach chronologicznie — w wielu miejscach widać, że nie. Nie wiemy, czy ci czterej się znali; tekst nigdzie nie mówi o ich spotkaniu, a podobieństwa w słownictwie da się tłumaczyć na kilka sposobów. Nie znamy daty trzęsienia ziemi z pierwszego wersetu Amosa, choć dla pierwszych czytelników była to najwyraźniej data oczywista. Nie wiemy wreszcie, kto i kiedy spisał te wyrocznie w obecnej postaci; księgi mówią, czyje to słowa, a nie czyją ręką zapisane.
Zobacz też: Jahwe · Amos · Izajasz · Micheasz · Jotam · Moab
