Miejsce akcji: Egipt
Ostatnie rozdziały księgi rozgrywają się poza Judą. Po zabójstwie Gedaliasza resztka ludu ucieka do Egiptu i zabiera ze sobą Jeremiasza, wbrew jego wyraźnemu ostrzeżeniu. Tam pada ostatnia zapisana mowa proroka.
Słowo, które doszło do Jeremiasza o wszystkich Żydach mieszkających w ziemi Egiptu, którzy mieszkali w Migdol, w Tachpanches, w Nof i w ziemi Patros, mówiące:
Jr 44,1
Wymienione miejscowości pokazują, że nie chodzi o jedno skupisko uchodźców, lecz o kilka osad rozrzuconych po Dolnym i Górnym Egipcie. Adresatem jest cała ta grupa.
Odpowiedź, jakiej w Piśmie prawie nie ma
Zwykle księgi prorockie notują milczenie słuchaczy albo ich wrogość wyrażoną czynem. Tutaj jest inaczej: lud odpowiada słowami i robi to zbiorowo.
Wtedy wszyscy mężczyźni, którzy wiedzieli, że ich żony paliły kadzidło innym bogom, wszystkie kobiety stojące w wielkiej gromadzie i cały lud, który mieszkał w ziemi Egiptu, w Patros, odpowiedzieli Jeremiaszowi: Co do słowa, które mówiłeś do nas w imię Pana, nie usłuchamy cię.
Jr 44,15-16
To zdanie jest wyjątkowe. Nie ma w nim wykrętu ani udawania, że słowo pochodzi od kogoś innego. Słuchacze przyjmują do wiadomości, że Jeremiasz mówi w imieniu Jahwe, i oświadczają, że mimo to nie posłuchają. Uzasadnienie podają zaraz potem i jest ono czysto rachunkowe.
Ale na pewno wypełnimy każde słowo, które wyjdzie z naszych ust: będziemy spalać kadzidło królowej niebios i wylewać dla niej ofiary z płynów, jak dotąd czyniliśmy, my i nasi ojcowie, nasi królowie i nasi książęta, w miastach Judy i na ulicach Jerozolimy. Wtedy bowiem najadaliśmy się chleba, było nam dobrze i nic złego nas nie spotkało.
Jr 44,17
Argument brzmi: kiedy praktykowaliśmy ten kult, jedliśmy do syta i nic złego się nie działo. Odwołuje się do tradycji rodzinnej i państwowej — ojcowie, królowie, książęta — oraz do dobrobytu jako dowodu. Druga część rozumowania jest lustrzana.
Lecz odkąd przestaliśmy palić kadzidło królowej niebios i składać jej ofiary z płynów, brakuje nam wszystkiego i giniemy od miecza i głodu.
Jr 44,18
Ten sam ciąg zdarzeń, który Jeremiasz tłumaczy jako karę za bałwochwalstwo, oni tłumaczą jako karę za jego zaniechanie. Obie strony patrzą na te same fakty i wyciągają przeciwne wnioski. Spór nie dotyczy więc tego, czy Bóg działa w historii, tylko tego, który kult odpowiada za powodzenie.
Kim była królowa niebios
Kult ten nie zaczął się w Egipcie. Jeremiasz opisywał go wcześniej jako zajęcie całych rodzin w Judzie.
Czyż sam nie widzisz, co robią w miastach Judy i na ulicach Jerozolimy? Synowie zbierają drwa, ojcowie rozniecają ogień, a ich żony ugniatają ciasto, aby robić placki dla królowej niebios i wylewać ofiary z płynów innym bogom, aby mnie do gniewu pobudzać.
Jr 7,17-18
Opis jest domowy i uderzająco zwyczajny: dzieci zbierają drewno, ojcowie rozpalają ogień, kobiety wyrabiają ciasto. To nie jest tajny obrzęd, tylko element codziennego rytmu gospodarstwa. Pismo nie podaje, jakiemu bóstwu odpowiada ten tytuł; wiąże go z ciałami niebieskimi, przed którymi Tora ostrzegała już przy wejściu do ziemi.
I abyś – gdy podniesiesz swoje oczy ku niebu i ujrzysz słońce, księżyc i gwiazdy, cały zastęp niebios – nie dał się zwieść, by oddać im pokłon i im służyć, ponieważ Pan, twój Bóg, przydzielił je wszystkim ludom pod całym niebem.
Pwt 4,19
Odpowiedź Jeremiasza na argument z dobrobytu jest odwróceniem porządku przyczyn.
Wtedy Jeremiasz powiedział do całego ludu: do mężczyzn i kobiet oraz do wszystkich ludzi, którzy mu tak odpowiedzieli: Czy Pan nie pamięta kadzidła, które paliliście w miastach Judy i na ulicach Jerozolimy, wy i wasi ojcowie, wasi królowie i wasi książęta oraz lud ziemi, i czy nie wziął sobie tego do serca? Tak że Pan nie mógł już dłużej znosić zła waszych uczynków i obrzydliwości, które popełnialiście. Dlatego wasza ziemia stała się spustoszeniem i przedmiotem zdumienia i przekleństwa, bez mieszkańców, jak to jest dzisiaj. Ponieważ paliliście kadzidło i grzeszyliście przeciw Panu, a nie słuchaliście głosu Pana i nie postępowaliście według jego prawa, jego ustaw i jego świadectw, spotkało was to nieszczęście, jak to jest dzisiaj.
Jr 44,20-23
Wyrok
Dlatego słuchajcie słowa Pana, wszyscy ludzie Judy, którzy mieszkacie w ziemi Egiptu: Oto przysięgam na swoje wielkie imię, mówi Pan, że moje imię nie będzie już wzywane ustami żadnego człowieka z Judy w całej ziemi Egiptu, który by mówił: Jak żyje Pan Bóg! Oto będę czuwał nad nimi ku złemu, a nie ku dobremu. I wszyscy ludzie z Judy, którzy są w ziemi Egiptu, zginą od miecza i głodu, doszczętnie wyginą.
Jr 44,26-27
Zapowiedź jest ciężka i nie zostawia furtki dla tej konkretnej grupy. Warto jednak zauważyć jej zakres: dotyczy ludzi z Judy przebywających w Egipcie, a nie całego narodu — obietnice powrotu z Babilonu pozostają w mocy w innych rozdziałach tej samej księgi.
Na tym kończy się to, co księga zapisuje o działalności Jeremiasza. Nie ma sceny nawrócenia, nie ma triumfu, nie ma nawet informacji o jego śmierci.
Ta scena mówi też coś o naturze sporu religijnego w ogóle. Uchodźcy nie stracili wiary w to, że kult ma skutki — przeciwnie, wierzyli w to bardzo mocno. Zmienili tylko adresata i mierzyli skuteczność dobrobytem. Jeremiasz nie odpowiada im lepszą obietnicą powodzenia; odwraca kolejność przyczyn i pokazuje, że to, co brali za dowód działania obcego kultu, było w istocie okresem cierpliwości Jahwe przed sądem. Żadna ze stron nie proponuje przy tym rozstrzygnięcia doświadczalnego, bo obie odczytują te same wydarzenia.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jakie bóstwo kryje się pod tytułem królowej niebios. Pismo nie podaje ani imienia, ani kraju pochodzenia kultu; wszystkie identyfikacje są rekonstrukcją opartą na źródłach spoza Biblii i żadna nie jest w tekście potwierdzona.
Nie wiemy, co się stało z Jeremiaszem. Księga urywa relację o nim w Egipcie i nie mówi, jak długo tam żył ani gdzie został pochowany. Wszystkie późniejsze opowieści o jego końcu pochodzą z tradycji pozabiblijnej.
Nie wiemy wreszcie, czy ktokolwiek z tej grupy zmienił zdanie. Tekst notuje zapowiedź znaku dla nich, ale nie zapisuje jego wykonania ani reakcji. Ostatnia scena z prorokiem jest sceną, w której nie został wysłuchany.
Zobacz też: Jahwe · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Jeremiasz — znaczenie imienia
