Dwie liczby stoją obok siebie w tej samej historii i różnią się o trzydzieści lat. Do tego dochodzi trzecia dana, o której zarzut zwykle milczy, a która jest trudniejsza niż sama różnica liczb: zapowiedź powrotu w czwartym pokoleniu.
Które miejsca podają liczbę lat pobytu w Egipcie?
Zapowiedź dana Abramowi mówi o czterystu latach, i wiąże je z uciskiem.
I Pan powiedział do Abrama: Wiedz o tym dobrze, że twoje potomstwo będzie przybyszem w cudzej ziemi i wezmą je w niewolę, i będzie uciskane przez czterysta lat.
Rdz 15,13 (UBG)
Szczepan w Dziejach powtarza tę samą liczbę i to samo powiązanie.
I tak mu Bóg powiedział: Twoje potomstwo będzie przebywać w obcej ziemi, wezmą je w niewolę i będą je uciskać przez czterysta lat.
Dz 7,6 (UBG)
Księga Wyjścia podaje liczbę o trzydzieści lat wyższą i wiąże ją z zamieszkiwaniem w Egipcie.
A czas przebywania synów Izraela, którzy mieszkali w Egipcie, wynosił czterysta trzydzieści lat. I stało się tak, że po upływie czterystu trzydziestu lat, tego samego dnia, wszystkie zastępy Pana wyszły z ziemi Egiptu.
Wj 12,40-41 (UBG)
Paweł używa tej samej liczby, ale mierzy nią zupełnie inny odcinek — od zatwierdzenia przymierza do nadania Prawa.
To zaś mówię: Przymierza zatwierdzonego przedtem przez Boga względem Chrystusa nie znosi prawo, które powstało czterysta trzydzieści lat później, tak aby unieważnić obietnicę.
Ga 3,17 (UBG)
Skąd różnica między czterystu a czterystu trzydziestu latami?
Różnica czterysta wobec czterystu trzydziestu rozwiązuje się bez naciągania. Liczba czterysta pada w zapowiedzi, a zapowiedzi podają liczby okrągłe; dotyczy przy tym ucisku, a nie całego pobytu. Ucisk zaczął się po śmierci Józefa i pokolenia, które go znało, więc jest z natury krótszy niż cały pobyt. Dwie liczby mierzą dwa różne odcinki i nie muszą być zgodne.
Trudniejsze jest zestawienie Wyjścia z Galatów. Jeśli czterysta trzydzieści lat to czas w Egipcie, jak podaje Wyjścia, to od obietnicy danej Abrahamowi do wejścia do Egiptu upływa dodatkowo ponad dwieście lat — a Paweł liczy czterysta trzydzieści lat od obietnicy do Prawa, czyli obejmuje tym samym okresem także pobyt patriarchów w Kanaanie. Obie liczby są te same, ale odcinki mierzone nie mogą być te same.
Jak tłumaczy się rachubę Pawła z Listu do Galatów?
Pierwsze: Paweł zaokrągla i nie zamierza podawać rachuby dokładnej. Czego nie tłumaczy: liczba nie jest u niego okrągła, a cały jego argument opiera się na tym, że Prawo przyszło znacznie później niż obietnica — użycie liczby przypadkowej byłoby w takim dowodzie zaskakujące.
Drugie: czterysta trzydzieści lat obejmuje cały czas przebywania rodu w ziemi obcej, licząc od wyjścia Abrahama, i tak należy czytać Wyjścia. Czego nie tłumaczy: tekst Wyjścia mówi o synach Izraela mieszkających w Egipcie, a nie o Abrahamie w Kanaanie. To odczytanie wymaga rozszerzenia zakresu zdania poza jego własne słowa.
Trzecie: dwie tradycje rachuby, obie zachowane. Czego nie tłumaczy: nie usuwa problemu, tylko go nazywa. Warto przy tym pamiętać, że starożytne przekłady greckie mają w tym wersecie dopisek obejmujący pobyt w Kanaanie — czyli spór o zakres jest starszy niż spór nowożytny i toczył się już wśród tłumaczy.
Osobno stoi zapowiedź powrotu.
A w czwartym pokoleniu wrócą tutaj, bo jeszcze nie dopełniła się nieprawość Amorytów.
Rdz 15,16 (UBG)
Cztery pokolenia da się policzyć w linii Lewiego: Lewi, Kehat, Amram, Mojżesz. Ta rachuba pasuje do krótszego pobytu, a nie do czterystu trzydziestu lat spędzonych w Egipcie. Można odpowiedzieć, że słowo o pokoleniu oznacza tu okres życia, a nie ogniwo rodowodu — i jest to odpowiedź możliwa, choć nie jest to odpowiedź, którą tekst podaje sam.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, od którego zdarzenia liczy Księga Wyjścia: od wejścia Jakuba do Egiptu czy od pierwszej obietnicy danej Abrahamowi. Nie wiemy, czy Paweł korzystał z rachuby zgodnej z hebrajskim tekstem Wyjścia, czy z rachuby, w której te same czterysta trzydzieści lat obejmuje Kanaan i Egipt razem. Nie wiemy, czy cztery pokolenia z Księgi Rodzaju to cztery ogniwa rodowodu, czy cztery długości życia. Pismo nie prowadzi tu jednej tabeli chronologicznej i jej nie uzgadnia. Zgodne jest natomiast to, co w tej zapowiedzi najważniejsze: potomstwo Abrahama miało być uciskane w cudzej ziemi i miało z niej wyjść — i wyszło.
Zobacz też: Księga Wyjścia · Szczepan · Amram · Paweł — znaczenie imienia · Kehat — znaczenie imienia · Mojżesz — znaczenie imienia
