Potop w Biblii — przebieg, przyczyny i pytania o potop Noego

Potop w Biblii to opisany w Księdze Rodzaju (Rdz 6–9) sąd Boga nad zepsutą ludzkością: wody zalały ziemię, a ocalał tylko Noe z rodziną i zwierzętami, które wprowadził do arki. Opowieść kończy się przymierzem, w którym Bóg obiecuje, że taki potop już się nie powtórzy. Nowy Testament wraca do tego wydarzenia jako do wzoru sądu, ostrzeżenia i ratunku.

W skrócie

• Gdzie o nim czytamy: Rdz 6,5–9,17; w Nowym Testamencie Mt 24,37-39; Łk 17,26-27; Hbr 11,7; 1 P 3,20-21; 2 P 2,5; 3,5-7.
• Przyczyna: zło ludzkiego serca i ziemia „pełna nieprawości” (Rdz 6,5.11-13).
• Ocaleni: osiem osób — Noe, jego żona, trzej synowie i ich żony (Rdz 7,13; 1 P 3,20) — oraz zwierzęta z arki.
• Kiedy: w sześćsetnym roku życia Noego, siedemnastego dnia drugiego miesiąca (Rdz 7,11). Przełożenie tej daty na naszą rachubę nie jest możliwe.
• Ile trwał: czterdzieści dni deszczu, sto pięćdziesiąt dni wysokich wód, a od początku do wyschnięcia ziemi — rok i dziesięć dni (Rdz 7,12.24; 8,14).
• Gdzie osiadła arka: „na górach Ararat” (Rdz 8,4), czyli w górzystej krainie, nie na wskazanym szczycie.
• Po potopie: ołtarz i ofiara Noego, przymierze z całym żywym stworzeniem i znak łuku na obłoku (Rdz 8,20–9,17).

Przebieg potopu dzień po dniu

Opowieść o potopie jest datowana dokładniej niż większość tekstów Tory. Narrator podaje rok życia Noego, miesiąc i dzień, a między datami — długości okresów. Poniższa tabela zestawia te dane. Liczba dni od początku zakłada miesiąc trzydziestodniowy; tak wychodzi z porównania pięciu miesięcy ze stu pięćdziesięcioma dniami, choć Tora nigdzie nie podaje długości miesiąca.

Na tej osi widać, że trzy najczęściej podawane liczby nie są konkurencyjnymi odpowiedziami na jedno pytanie. Czterdzieści dni dotyczy deszczu, sto pięćdziesiąt — wysokiego stanu wód, a rok i dziesięć dni — całego pobytu w arce. Tekst nie mówi, czy czterdzieści dni deszczu mieści się w stu pięćdziesięciu dniach wzbierania, czy je poprzedza. Rachunek krok po kroku przedstawia odpowiedź Ile trwał potop — czterdzieści dni czy ponad rok?

Sam początek potopu opisany jest dwoma równoczesnymi zdarzeniami:

W sześćsetnym roku życia Noego, w drugim miesiącu, siedemnastego dnia tego miesiąca, w tym właśnie dniu, przerwały się wszystkie źródła wielkiej głębi i otworzyły się okna nieba. I deszcz padał na ziemię czterdzieści dni i czterdzieści nocy.

Rdz 7,11-12 (UBG)

Woda przychodzi z dołu i z góry jednocześnie, a deszcz jest dopiero drugim członem opisu. Zdanie o tym, że wody wezbrały „na piętnaście łokci wzwyż” nad górami (Rdz 7,20), jest jedyną miarą wysokości w całej relacji. Opowieść rozdział po rozdziale streszczają strony Rodzaju 7 i Rodzaju 8.

Dlaczego Bóg zesłał potop

Powód jest podany w tekście. Jahwe (PAN) widzi, że „wszystkie zamysły i myśli ich serca były tylko złe po wszystkie dni” (Rdz 6,5), i żałuje, że uczynił człowieka (Rdz 6,6). Kilka wersetów dalej narrator powtarza diagnozę, a potem przytacza słowa Boga do Noego:

Ale ziemia zepsuła się w oczach Boga i napełniła się nieprawością. Wtedy Bóg wejrzał na ziemię, a oto była zepsuta, bo wszelkie ciało wypaczyło swoją drogę na ziemi. I Bóg powiedział do Noego: Nadszedł koniec wszelkiego ciała przed moim obliczem, bo ziemia przez nie jest pełna nieprawości; wytracę je więc wraz z ziemią.

Rdz 6,11-13 (UBG)

Hebrajskie słowo przełożone jako nieprawość to chamas — przemoc i bezprawie. Wyrok nie zapada nagle. Wcześniej pada zapowiedź stu dwudziestu lat (Rdz 6,3) — o ile czytać ją jako czas dany przed sądem, a nie granicę ludzkiego życia — a Nowy Testament nazywa Noego kaznodzieją sprawiedliwości (2 P 2,5). Trudność pozostaje: sąd objął wszystkich poza jedną rodziną. Jak Pismo łączy go z Bogiem, który nie pragnie śmierci bezbożnego, omawia odpowiedź Dlaczego Bóg zesłał potop i wytracił prawie całą ludzkość?

Relację o zepsuciu poprzedza krótki i niejasny epizod o synach Bożych, córkach ludzkich i olbrzymach (Rdz 6,1-4). Tekst nie mówi, czy to on był przyczyną sądu. Samo słowo omawia hasło Nefilim — dwa wystąpienia, mnóstwo domysłów.

Noe, arka i ocaleni

Na tle zepsutego pokolenia stoi jeden człowiek: „Noe znalazł łaskę w oczach Pana” (Rdz 6,8). Był sprawiedliwy i nienaganny, „chodził z Bogiem” (Rdz 6,9), a na polecenie budowy odpowiedział posłuszeństwem: „Zrobił wszystko tak, jak mu Bóg rozkazał” (Rdz 6,22). Jego życie od rodowodu po śmierć w wieku dziewięciuset pięćdziesięciu lat opisuje biografia Noe.

Arka miała trzysta łokci długości, pięćdziesiąt szerokości i trzydzieści wysokości (Rdz 6,15), była z drewna gofer i oblana smołą. Wymiary w metrach, materiał, hebrajskie słowo tewa i poszukiwania szczątków omawia hasło Arka Noego. Gdy wody opadły, arka osiadła w górach krainy Ararat, utożsamianej z asyryjskim Urartu — szczegóły w artykule Góra Ararat.

W arce ocalało osiem osób i zwierzęta: z czystych po siedem par, z nieczystych po parze (Rdz 7,2). Gdy wszyscy weszli, „zamknął Pan za nim drzwi” (Rdz 7,16). Poza arką nikt nie ocalał: „Pozostał tylko Noe i ci, którzy z nim byli w arce” (Rdz 7,23).

Przymierze po potopie

Po wyjściu z arki Noe buduje ołtarz i składa całopalenia ze zwierząt czystych (Rdz 8,20). Bóg odpowiada postanowieniem, które powtarza diagnozę sprzed potopu, ale wyciąga z niej przeciwny wniosek: „myśl serca człowieka jest zła od jego młodości” — dlatego Bóg nie wytraci już wszystkiego, co żyje (Rdz 8,21). Obiecuje, że nie ustaną „siew i żniwo, zimno i gorąco, lato i zima, dzień i noc” (Rdz 8,22).

Dziewiąty rozdział rozwija tę obietnicę w przymierze. Bóg błogosławi Noego i synów słowami ze stworzenia, pozwala im jeść mięso, zakazuje spożywania krwi i żąda rachunku za przelaną krew człowieka, bo człowiek jest stworzony „na obraz Boga” (Rdz 9,1-7). Potem zawiera przymierze z nimi, z ich potomstwem i z każdym żywym stworzeniem:

Ustanowię moje przymierze z wami. Nie będzie już więcej zgładzone wszelkie ciało wodami potopu ani nie będzie już więcej potopu, który miałby zniszczyć ziemię.

Rdz 9,11 (UBG)

Przymierze nie stawia warunków ludziom. Jego znakiem jest łuk na obłoku, na który Bóg sam ma patrzeć, „aby przypomnieć sobie wieczne przymierze” (Rdz 9,16). Czy tęcza pojawiła się wtedy po raz pierwszy, wyjaśnia odpowiedź Czy tęcza istniała przed potopem? — tekst ustanawia znak, ale nie opisuje powstania zjawiska. Samo pojęcie przymierza omawia hasło Berit. Prorok Izajasz przywoła później tę przysięgę: Bóg zapewnia swój lud, że jak przysiągł, że „wody Noego już więcej nie będą rozlewać się po ziemi”, tak nie odstąpi od swojego miłosierdzia (Iz 54,9-10).

Pytania o potop

Serwis odpowiada osobno na najczęstsze pytania o potop. Poniżej krótkie streszczenia, pogrupowane według tematów; pełne odpowiedzi są pod linkami. O czasie trwania, przyczynach i tęczy była mowa wyżej.

Przebieg i liczby

• Ile zwierząt Noe wziął do arki — po parze czy po siedem? Rdz 6 podaje zasadę ogólną (po parze), a Rdz 7 uszczegóławia ją tuż przed wykonaniem: zwierzęta czyste po siedem par. Praktyczny sens widać po potopie, gdy Noe składa ofiarę ze zwierząt czystych.
• Jak zmieściły się wszystkie zwierzęta w arce? Pytanie zakłada liczbę zwierząt, której Biblia nie podaje. Tekst daje wymiary, trzy piętra i zasadę doboru; każde wyliczenie pojemności opiera się na założeniach spoza tekstu, choćby co do długości łokcia.
• Skąd wzięło się tyle wody na potop i gdzie się podziała? Rdz 7,11 wymienia dwa źródła: źródła wielkiej głębi i okna nieba. Tekst nie podaje objętości, a hipoteza o wodnej powłoce nad dawną ziemią nie ma w nim oparcia; Psalm 104 mówi — w kontekście stworzenia — o miejscu wyznaczonym dla wód, nie wskazując go.

Świat przed potopem

• Ilu ludzi żyło na ziemi przed potopem? Pismo tej liczby nie podaje. Krążące wyliczenia — od kilkuset tysięcy po miliardy — to rachunki czytelników oparte na założeniach, których tekst nie zawiera.
• Czy przed potopem padał deszcz? Rdz 2,5-6 mówi o jednej chwili, zanim wzeszły rośliny polne, i nie wypowiada się o następnych stuleciach. Pytanie pozostaje otwarte.
• Czy zwierzęta jadły mięso przed potopem? Pierwszy przydział pokarmu mówi, co zwierzętom dano, a nie, co robiły. Pozwolenie na mięso po potopie dotyczy ludzi, a zwierzęta znikają z tego opisu.
• Kim byli synowie Boży i nefilim z Księgi Rodzaju? Rdz 6,1-4 tego nie mówi. Odpowiedzi — aniołowie albo potomkowie Seta — dopisują czytelnicy; artykuł pokazuje, co przemawia za każdą i gdzie każda się zacina.

Historyczność i zasięg

• Czy potop Noego naprawdę się wydarzył? Odpowiedź broni historyczności potopu i jego ogólnoświatowego zasięgu: Jeszua (Jezus) i apostołowie mówią o nim jak o rzeczywistym wydarzeniu i wzorze przyszłego sądu.

Narody po potopie

• Czy wszystkie narody pochodzą od trzech synów Noego? Tak mówi Rdz 9,18-19 i klamra Tablicy narodów w Rdz 10,32. Sam spis nie jest jednak mapą etniczną świata w dzisiejszym sensie.
• Czy wieża Babel istniała naprawdę? Relacja z Rdz 11 ma dziewięć wersetów i adres — ziemię Szinear; wysokości, wyglądu ani daty budowli Biblia nie podaje.
• Siedem praw Noachidów — czy Pismo je zna? Zestaw pochodzi z tradycji rabinicznej. W przymierzu z Noem są dwa nakazy dotyczące krwi, a dekret apostołów (Dz 15) wymienia cztery wymagania.

Potop a geologia i inne opowieści o potopie

Czytelnicy Biblii spierają się o zasięg potopu, nie o samo wydarzenie. Odczyt globalny opiera się na mocnych wyrażeniach tekstu: wody „zakryły wszystkie wysokie góry, które były pod całym niebem” (Rdz 7,19), a zginęło wszystko, co żyło na suchym lądzie (Rdz 7,22). Zwraca też uwagę, że przy powodzi lokalnej budowa arki i ratowanie ptaków miałyby trudny do wyjaśnienia sens. Odczyt lokalny przypomina, że wyrażenia obejmujące całość bywają w Piśmie używane w znaczeniu względnym — na przykład gdy „ze wszystkich krajów przyjeżdżano do Egiptu” po żywność (Rdz 41,57). Obie strony i ich słabości przedstawia odpowiedź Czy potop był ogólnoświatowy czy lokalny? Z tekstu da się rozstrzygnąć jedno: opis mówi o zagładzie wszystkich ludzi i stworzeń lądowych poza arką.

Spór naukowy toczy się innymi narzędziami. Geologia głównego nurtu nie odczytuje warstw skalnych jako śladu jednej ogólnoświatowej powodzi; zwolennicy tak zwanej geologii potopowej interpretują te same warstwy jako jej skutek. Pismo nie opisuje mechanizmu wydarzenia, więc rozstrzygnięcie tego sporu nie wynika z samego tekstu. Archeologia dostarczyła też przykładów, jak łatwo o pośpieszne wnioski. Leonard Woolley ogłosił w Ur, że gruby pokład mułu to ślad biblijnego potopu; dziś uznaje się go za ślad lokalnej powodzi rzecznej — zob. Ur i królewski cmentarz Woolleya.

Opowieści o wielkim potopie znała starożytna Mezopotamia. W sumeryjskim tekście nazywanym Eridu Genesis król Ziusudra na rozkaz boga buduje łódź i przeżywa siedmiodniowy kataklizm (Eridu Genesis i Ziusudra). W akadyjskim poemacie o Atrahasisie bóg Enlil postanawia zgładzić ludzi, bo drażni go ich zgiełk (Epos o Atrahasisie). W jedenastej tablicy Eposu o Gilgameszu ocalony Utnapisztim buduje łódź uszczelnioną smołą, wypuszcza ptaki i składa ofiarę (Epos o Gilgameszu a biblijny potop). Podobieństw nie da się przeoczyć, ale różnice są zasadnicze. W Księdze Rodzaju działa jeden Bóg, przyczyną sądu jest przemoc i zepsucie, a nie hałas, ocalenie wynika z łaski i sprawiedliwości Noego, a opowieść kończy się przymierzem z całym stworzeniem. Jak tłumaczyć te zbieżności — wspólną pamięcią wydarzenia czy zależnością tekstów — badacze się spierają.

Potop w Nowym Testamencie

Jeszua przywołuje potop, mówiąc o swoim przyjściu:

A jak było za dni Noego, tak będzie z przyjściem Syna Człowieczego. Jak bowiem za tych dni przed potopem jedli i pili, żenili się i za mąż wydawali aż do tego dnia, w którym Noe wszedł do arki; I nie spostrzegli się, aż przyszedł potop i zabrał wszystkich – tak będzie i z przyjściem Syna Człowieczego.

Mt 24,37-39 (UBG)

Nacisk nie pada na zbrodnie pokolenia potopu, lecz na zwykłe życie prowadzone bez uwagi na ostrzeżenie — i na nagłość końca. Paralela w Łk 17,26-27 mówi to samo. Kontekst tej mowy przedstawia streszczenie Mateusza 24.

List do Hebrajczyków widzi w Noem człowieka wiary, który zbudował arkę, „ostrzeżony przez Boga o tym, czego jeszcze nie widziano” (Hbr 11,7). Pierwszy List Piotra przypomina, że w arce „osiem dusz, zostało uratowanych przez wodę”, i nazywa to obrazem chrztu, który jest „odpowiedzią czystego sumienia wobec Boga” (1 P 3,20-21); o chrzcie świadomym, przez zanurzenie, pisze strona Chrzest. Drugi List Piotra nazywa Noego kaznodzieją sprawiedliwości (2 P 2,5), a w trzecim rozdziale zestawia potop z sądem, który dopiero nadejdzie:

Tego bowiem umyślnie nie chcą wiedzieć, że niebiosa były od dawna i ziemia z wody, i w wodzie stanęła przez słowo Boże; Przez które ówczesny świat, zalany wodą, zginął. A obecne niebiosa i ziemia przez to samo słowo są utrzymane i zachowane dla ognia na dzień sądu i zatracenia bezbożnych ludzi.

2 P 3,5-7 (UBG)

Piotr odpowiada tu ludziom, którzy szydzą z zapowiedzi przyjścia Pana. Argumentuje, że świat już raz zginął przez słowo Boga, więc to samo słowo może go osądzić ponownie. Woda była pierwszym sądem, ogień ma być drugim: obecny świat jest zachowany „na dzień sądu i zatracenia bezbożnych ludzi”. Jak Pismo opisuje karę bezbożnych językiem zniszczenia, omawia artykuł o karze ostatecznej, a cały rozdział — streszczenie 2 Piotra 3.

Czytaj dalej

• Streszczenie Rodzaju 6 — zepsucie ziemi i polecenie budowy arki.
• Streszczenie Rodzaju 9 — przymierze, znak łuku i synowie Noego.
• Nacham — czasownik z Rdz 6,6: „Żałował Pan, że uczynił człowieka na ziemi”.
• Hebrajczyków 11 — komentarz — Noe wśród świadków wiary.
• Noe: Wybrany przez Boga (2014) — jak potop pokazał film Darrena Aronofsky’ego.
• Quiz: stworzenie, potop i prapoczątki — sprawdź wiedzę z Rdz 1–11.