Rdz 6,1-4 nie mówi, kim są „synowie Boży”. Nie mówi też, skąd wzięli się nefilim. To są dwa najczęściej zadawane pytania pod tym fragmentem i tekst nie odpowiada na żadne z nich — odpowiedzi dopisują czytelnicy, w dwóch konkurencyjnych wersjach. Poniżej obie: co za każdą przemawia i w którym miejscu każda się zacina. Samo słowo nefilim ma osobne hasło, w którym zebrana jest cała podstawa tekstowa: Nefilim — dwa wystąpienia, mnóstwo domysłów.
Co dokładnie stoi w tekście
Gdy ludzie zaczęli się mnożyć na ziemi i rodziły im się córki; Synowie Boży, widząc, że córki ludzkie były piękne, brali sobie za żony wszystkie, które sobie upodobali. I powiedział Pan: Mój duch nie będzie na zawsze się spierał z człowiekiem, bo jest on ciałem. Będzie więc jego dni sto dwadzieścia lat. A w tych dniach byli na ziemi olbrzymi; nawet i potem, gdy synowie Boży zbliżali się do córek ludzkich, a one rodziły im synów. To są mocarze, którzy od dawna byli sławnymi mężczyznami.
Rdz 6,1-4
Cztery zdania. Zwrot „synowie Boży” pada dwa razy i ani razu nie jest objaśniony. Nefilim — w tym przekładzie „olbrzymi” — pada raz, w zdaniu wtrąconym, i zdanie to mówi, że byli oni na ziemi „w tych dniach” oraz „nawet i potem”. Nie mówi, że urodzili się z opisanych związków. Kto pisze, że nefilim byli potomstwem synów Bożych, dopowiada to sam.
Warto też zauważyć, dokąd prowadzi kontekst. Zaraz po tym zdaniu narracja podaje powód potopu, a powodem nie są olbrzymi.
A gdy Pan widział, że wielka jest niegodziwość ludzi na ziemi i wszystkie zamysły i myśli ich serca były tylko złe po wszystkie dni;
Rdz 6,5
Czytanie pierwsze: synowie Boży to aniołowie
Ten sam zwrot pojawia się w Księdze Hioba i za każdym razem opisuje istoty niebiańskie stojące przed Bogiem.
Zdarzyło się pewnego dnia, gdy synowie Boży przybyli, aby stanąć przed Panem, że też szatan pojawił się wśród nich.
Hi 1,6
Gdy gwiazdy poranne razem śpiewały i radowali się wszyscy synowie Boży?
Hi 38,7
Dokłada się do tego dwa zdania z listów, mówiące o aniołach, którzy zgrzeszyli.
Także aniołów, którzy nie zachowali swego pierwotnego stanu, lecz opuścili własne mieszkanie, zatrzymał w wiecznych pętach w ciemnościach na sąd wielkiego dnia.
Jud 1,6
Jeśli bowiem Bóg nie oszczędził aniołów, którzy zgrzeszyli, ale strąciwszy ich do piekła, wydał więzom ciemności, aby byli zachowani na sąd;
2 P 2,4
Co tę lekturę osłabia: żaden z tych czterech wersetów nie wymienia Rdz 6, nie wspomina o kobietach ani o nefilim. Hiob mówi o dworze niebiańskim, nie o małżeństwach. Juda i Piotr mówią o aniołach zatrzymanych na sąd, ale nie podają, na czym polegał ich grzech. Zestawienie tych zdań z Rdz 6 jest wnioskiem czytelnika — wnioskiem możliwym, lecz nie cytatem. Te same dwa wersety wracają przy pytaniu o pochodzenie demonów i tam również niczego nie zamykają: zob. Skąd wzięły się demony.
Osobny zarzut wobec tej lektury bierze się ze słów Jeszui o zmartwychwstaniu.
Przy zmartwychwstaniu bowiem ani nie będą się żenić, ani za mąż wychodzić, ale będą jak aniołowie Boga w niebie.
Mt 22,30
Bywa czytane jako stwierdzenie, że aniołowie nie zawierają małżeństw, a więc nie mogli ich zawrzeć w Rdz 6. Zdanie mówi jednak o aniołach „w niebie” i o tym, co dzieje się przy zmartwychwstaniu, a Juda pisze akurat o aniołach, którzy „opuścili własne mieszkanie”. Werset nie rozstrzyga sprawy w żadną stronę.
Czytanie drugie: synowie Boży to linia Seta
Rozdziały 4 i 5 Księgi Rodzaju rozdzielają ludzkość na dwie linie — potomków Kaina i potomków Seta — a przy wnuku Adama odnotowują zmianę.
I Adam znów obcował ze swoją żoną, a ona urodziła syna i nadała mu imię Set, mówiąc: Dał mi Bóg inne potomstwo za Abla, którego zabił Kain.
Rdz 4,25
Setowi też urodził się syn i nadał mu imię Enosz. Wtedy zaczęto wzywać imienia Pana.
Rdz 4,26
W tej lekturze „synowie Boży” to mężczyźni z linii, która wzywa imienia Jahwe, a „córki ludzkie” to kobiety spoza niej. Rdz 6 opisywałby wtedy wymieszanie się dwóch linii, co pasuje do wyroku z wersetu 5 — mówiącego o niegodziwości ludzi, nie aniołów. Przemawia za tym również to, że gdzie indziej Pismo nazywa synami Boga ludzi.
I powiesz do faraona: Tak mówi Pan: Izrael jest moim synem, moim pierworodnym.
Wj 4,22
I stanie się, że w miejscu, gdzie im mówiono: Nie jesteście moim ludem, będzie się do nich mówić: Wy jesteście synami Boga żywego.
Oz 1,10
Co osłabia tę lekturę: Rdz 6 ani razu nie mówi „synowie Seta”, a rozdziały 4 i 5 nigdzie nie nazywają potomków Seta „synami Bożymi”. Podział na dwie linie jest w tekście, ale utożsamienie go z tym zwrotem — już nie. Do tego werset 1 mówi po prostu o córkach, które rodziły się ludziom, bez rozróżnienia rodu.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kim byli synowie Boży. Obie lektury opierają się na fragmentach spoza Rdz 6 i obie mają miejsce, w którym się zacinają. Wybór między nimi nie wynika z samego tekstu, tylko z tego, którą serię wersetów uzna się za mocniejszą. Kto twierdzi inaczej, przedstawia swoje rozstrzygnięcie jako zdanie Pisma.
Nie wiemy, czy nefilim byli potomstwem tych związków. Rdz 6,4 mówi, że byli na ziemi wcześniej i także później, i na tym poprzestaje.
Nie wiemy, jakiego byli wzrostu. Żadne z trzech wystąpień tego wyrazu w Piśmie nie podaje żadnej miary.
Nie wiemy, skąd wzięła się ich nazwa. Wyprowadzanie jej od czasownika nafal, czyli upaść, jest hipotezą słownikową, a nie informacją z tekstu.
Nie sięgamy po pisma spoza kanonu. Rozbudowane opowieści o pochodzeniu, wyglądzie i losach nefilim pochodzą z żydowskiej literatury powstałej setki lat po Torze; nie są Pismem i nie opieramy na nich żadnego wniosku.
Czy synowie Boży to pobożni potomkowie Seta?
„Pismo mówi, że synowie Boży to aniołowie.” Pismo tego nie mówi w żadnym miejscu wprost. Mówi, że tego samego zwrotu używa Księga Hioba o istotach niebiańskich, i to jest argument, nie definicja.
„Teoria linii Seta to wymysł, którego w Biblii nie ma.” Podział na linię Kaina i linię Seta jest w Księdze Rodzaju. Czego w niej nie ma, to nazwania potomków Seta „synami Bożymi” — i dokładnie tak samo brakuje w niej nazwania aniołami tych z Rdz 6.
„Nefilim byli hybrydami.” To wniosek z połączenia wersetu 2 z wersetem 4. Sam werset 4 rozdziela te sprawy: nefilim są w nim wcześniejsi niż opisane związki i trwają także po nich.
„Lb 13,33 potwierdza, że olbrzymi przetrwali potop.” Zdanie to jest cytatem z mowy zwiadowców, którą narracja nazywa złą wieścią i za którą mówiący ponoszą karę (Lb 13,32; 14,37). Tora, mówiąc o tych ludziach we własnym głosie, nazywa ich synami Anaka i opisuje zwyczajnie.
Co z tym zrobić przy czytaniu
Fragment jest krótki i ma określone zadanie w narracji: wprowadza powód potopu. Powodem jest niegodziwość ludzi, powiedziana wprost w wersecie 5 i powtórzona w wersetach 11-13. Wszystko, co dopisujemy o naturze synów Bożych i o nefilim, jest komentarzem na marginesie zdania, którego autor najwyraźniej nie uznał za konieczne wyjaśnić.
Praktyczny wniosek jest taki, że na to pytanie wolno odpowiedzieć „nie wiadomo”. Ani wybór lektury anielskiej, ani wybór lektury o linii Seta niczego w Piśmie nie odblokowuje — żaden dalszy tekst nie zależy od tego rozstrzygnięcia.
Powiązane
- Nefilim — dwa wystąpienia, mnóstwo domysłów
- Skąd wzięły się demony — upadli aniołowie czy duchy nefilim?
- Czy apokryfy należą do Biblii?
- Jaki przekład Biblii wybrać? Na co uważać
- Wszystkie pytania i odpowiedzi
Zobacz też: Jahwe · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Księga Hioba · Piotr · Juda — znaczenie imienia
