Na Elefantynie, wyspie na Nilu przy pierwszej katarakcie, na południowym krańcu Egiptu, stacjonował w V wieku p.n.e. żydowski garnizon w służbie perskiej. Jego archiwum — zbiór papirusów spisanych po aramejsku — jest dziś jednym z nielicznych miejsc, gdzie widać codzienne życie religijne diaspory z czasów Ezdrasza i Nehemiasza od strony dokumentu, a nie opowieści. Jeden z tych papirusów dotyczy wprost kalendarza świąt.
Co znaleziono
Chodzi o list, który do żołnierzy garnizonu skierował człowiek imieniem Chananiasz, adresując go do Jedaniasza i jego towarzyszy. Dokument datowany jest na piąty rok panowania Dariusza, czyli na rok 419 p.n.e., a w wydaniach źródeł nosi sygnaturę TAD A4.1. Przyjęła się dla niego nazwa papirus paschalny, i właśnie ta nazwa wymaga natychmiastowego zastrzeżenia.
Papirus jest bowiem poważnie uszkodzony. Zachowały się partie mówiące o dniach miesiąca, o powstrzymaniu się od pracy oraz o usunięciu tego, co kwaszone — ale środki wielu wierszy są dziś rekonstrukcją wydawców. Rekonstrukcją niedrobną: sporna pozostaje nawet obecność w zachowanym tekście samego rzeczownika oznaczającego Paschę. Kto opiera na tym papirusie mocny wniosek, opiera go częściowo na uzupełnieniach nowożytnych uczonych.
Przepis, o który chodzi
Tora rozdziela dwie sąsiadujące daty. Czternasty dzień pierwszego miesiąca to Pascha, piętnasty otwiera siedmiodniowe Święto Przaśników:
W pierwszym miesiącu, czternastego dnia tego miesiąca, o zmierzchu, jest Pascha Pana.
Kpł 23,5
A piętnastego dnia tego miesiąca będzie Święto Przaśników dla Pana. Przez siedem dni będziecie jeść przaśne chleby.
Kpł 23,6
Księga Wyjścia wyznacza granice tygodnia przaśnego jeszcze precyzyjniej, od wieczora do wieczora:
W pierwszym miesiącu, od wieczora czternastego dnia tego miesiąca do wieczora dnia dwudziestego pierwszego tego miesiąca, będziecie jeść przaśny chleb.
Wj 12,18
Zachowane fragmenty listu układają się w ten sam rytm: dzień piętnasty, tydzień bez kwaszonego, dzień dwudziesty pierwszy, praca wstrzymana na obu krańcach. Jeżeli rekonstrukcja jest trafna, mamy najstarszy znany dokument pozabiblijny, w którym ktoś przypomina konkretnej społeczności, jak w praktyce liczyć dni tego święta.
Czyim autorytetem
Najciekawsze w tym liście nie jest to, co nakazuje, lecz kto nakazuje. Chananiasz powołuje się na decyzję króla przesłaną do satrapy Egiptu — a więc na drogę urzędową imperium perskiego, nie na wyrok kapłanów jerozolimskich. Część badaczy widzi w nim wysłannika gminy z Jerozolimy, korzystającego z perskiej poczty jako z narzędzia; część uznaje go po prostu za urzędnika perskiej administracji, która regulowała sprawy kultu poddanych ludów. Rozstrzygnięcia nie ma i długo nie będzie, bo tekst w kluczowym miejscu jest zniszczony. Warto to napięcie zostawić otwarte: Księga Ezdrasza opisuje przecież dokładnie taki mechanizm, w którym perski dekret staje się narzędziem sprawy Jahwe.
Czego to nie dowodzi
Nie dowodzi, że garnizon z Elefantyny był wzorową wspólnotą Tory. Ci sami ludzie utrzymywali na wyspie własną świątynię ze składaniem ofiar poza Jerozolimą, a w ich dokumentach pojawiają się przysięgi na bóstwa, których Tora nie zna. Zbieżność w jednej sprawie nie czyni z nich wzoru w pozostałych.
Nie dowodzi też niczego o dacie powstania Księgi Kapłańskiej ani Wyjścia. Papirus pokazuje, że przepis był znany i egzekwowany w V wieku p.n.e. — nie mówi, kiedy został spisany, i nie da się z niego zrobić argumentu w tamtym sporze w żadną stronę.
Nie dowodzi wreszcie, że Jerozolima sprawowała zwierzchnictwo nad diasporą. Autorytet, na który list się powołuje, jest jawnie królewski. Co pozostaje po odjęciu wszystkich zastrzeżeń? Twardy fakt: w 419 r. p.n.e. ktoś uznał za konieczne przypomnieć żydowskiej społeczności na drugim końcu imperium, których dni ma pilnować — i miał środki, by ten list dostarczyć. Święta z Kpł 23 nie były w tamtym stuleciu teorią przechowywaną w zwoju. Były sprawą, o której pisano listy państwową pocztą.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Święto Przaśników (Chag haMacot) · Jahwe · Księga Wyjścia · Księga Ezdrasza · Chananiasz — znaczenie imienia
