Jeremiasz i Ezechiel zapowiadają, że babiloński król uderzy na Egipt. Zapowiedzi są konkretne, a jedna z nich mówi wprost o zdobyczy jako o zapłacie dla wojska.
Dlatego tak mówi Pan Bóg: Oto daję Nabuchodonozorowi, królowi Babilonu, ziemię Egiptu, i zabierze jej dostatek, weźmie jej łup, i pochwyci jej zdobycze, aby to było zapłatą dla jego wojska.
Ez 29,19
Jeremiasz podaje nawet miejsce, w którym miał stanąć tron najeźdźcy.
I powiedz im: Tak mówi Pan zastępów, Bóg Izraela: Oto poślę po Nabuchodonozora, króla Babilonu, mego sługę, i sprowadzę go, i ustawię jego tron na tych kamieniach, które ukryłem; i rozciągnie swój baldachim na nich.
Jr 43,10
Osobne słowo dotyczy samej wyprawy.
Słowo, które Pan wypowiedział do proroka Jeremiasza, o wyprawie Nabuchodonozora, króla Babilonu, aby uderzyć ziemię Egiptu:
Jr 46,13
Jedyny klinowy ślad
Po stronie babilońskiej zachował się w tej sprawie jeden tekst: uszkodzona tabliczka oznaczona sygnaturą BM 33041. Wspomina o wyprawie przeciw Egiptowi w trzydziestym siódmym roku panowania Nabuchodonozora oraz wymienia panującego wtedy nad Nilem faraona, znanego pod grecką formą imienia Amazis.
To wszystko, co da się z niego wydobyć bez domysłów. Tabliczka jest połamana, a zachowane linie urywają się w miejscach kluczowych. Nie ma w niej opisu przebiegu działań, nie ma listy zdobytych miast, nie ma mowy o podboju ani o ustanowieniu jakiejkolwiek władzy nad Egiptem.
Jak mocne jest to świadectwo
Umiarkowanie mocne i trzeba to powiedzieć od razu. Tekst potwierdza jedno: że babilońskie wojsko wyruszyło przeciw Egiptowi w konkretnym roku, za konkretnego faraona. To już niemało, bo do czasu odczytania tej tabliczki wyprawa znana była wyłącznie z zapowiedzi prorockich i z późnych wzmianek greckich.
Reszta pozostaje otwarta. Badacze dzielą się w ocenie skali: jedni widzą tu najazd łupieżczy sięgający Delty, inni większą operację, jeszcze inni krótką interwencję w wewnętrznym konflikcie egipskim. Egipskie źródła z tego okresu nie odnotowują klęski, ale to niczego nie przesądza, bo egipska tradycja królewska klęsk nie odnotowywała nigdy.
Dowód, który trzeba odwołać
Do tego tematu przylgnęło znalezisko, które przez dziesięciolecia podawano jako potwierdzenie słów Jeremiasza. W dziewiętnastowiecznych wykopaliskach w Delcie, na stanowisku utożsamianym z biblijnym Tachpanches, odsłonięto ceglaną platformę przed budowlą. Powiązano ją z zapowiedzią o kamieniach, na których miał stanąć tron babilońskiego króla, a nazwa nadana temu miejscu przez odkrywców utrwaliła skojarzenie w literaturze popularnej.
Dzisiejsze badania tego powiązania nie podtrzymują. Platforma jest elementem architektonicznym o funkcji użytkowej, spotykanym w budownictwie tego okresu, i nie ma podstaw, by wiązać ją z jakimkolwiek wydarzeniem opisanym w tekście hebrajskim. Identyfikację należy uznać za odwołaną — i lepiej powiedzieć to wprost, niż pozwalać, by krążyła dalej.
Co się działo wcześniej
Wyprawa z trzydziestego siódmego roku nie była pierwszym starciem obu potęg. Egipt przez całe dziesięciolecia mieszał się w sprawy Lewantu, wspierał kolejne bunty przeciw Babilonowi i utrzymywał w Judzie stronnictwo licznące na jego pomoc. Jeremiasz zwalczał tę politykę uporczywie, bo uważał ją za złudzenie, które kończy się dla Judy klęską.
Po upadku Jerozolimy część ocalałych uciekła właśnie do Egiptu i zabrała ze sobą proroka wbrew jego woli. Słowo o tronie ustawionym na kamieniach zostało wypowiedziane w tej sytuacji: do ludzi, którzy szukali w Delcie bezpieczeństwa przed babilońskim królem. Sens zapowiedzi polegał na tym, że przed Jahwe nie ma ucieczki w cudzą politykę — babilońskie wojsko dosięgnie ich także tam.
Czego to nie dowodzi
BM 33041 nie dowodzi, że zapowiedzi Jeremiasza i Ezechiela wypełniły się w takim kształcie, w jakim je wypowiedziano. Ezechiel mówi o wydaniu ziemi Egiptu w ręce babilońskiego króla i o zabraniu jej dostatku. Tabliczka mówi o wyprawie. Między jednym a drugim jest różnica, której nie wolno zacierać.
Nie dowodzi też, że Nabuchodonozor podbił Egipt, bo tego nie twierdzi żaden znany dokument. Uczciwy bilans wygląda tak: wyprawa się odbyła i jest poświadczona; jej skala i skutek są sporne; a najczęściej powtarzane archeologiczne potwierdzenie tego wątku okazało się nietrafione. Taki wynik jest mniej efektowny niż zwykle się podaje, ale to on wynika z materiału.
Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Jahwe · Ezechiel · Nabuchodonozor · Jeremiasz — znaczenie imienia
