Upadek Samarii, stolicy północnego królestwa Izraela, był jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach narodu wybranego. Zamknął historię dziesięciu plemion i wypełnił ostrzeżenia, które prorocy Jahwe kierowali do Izraela przez pokolenia. To wydarzenie, opisane w 2 Księdze Królewskiej 17, ma jedno z najbogatszych potwierdzeń w źródłach pozabiblijnych: własne, spisane na kamieniu roczniki asyryjskiego króla Sargona II.
Czym jest odkrycie
W 1843 roku francuski konsul w Mosulu, Paul-Émile Botta, prowadził wykopaliska na wzgórzu koło wsi Chorsabad w północnym Iraku, około 20 km na północny wschód od starożytnej Niniwy. Odsłonił tam ogromny pałac — jak się okazało, było to Dur-Szarrukin („Twierdza Sargona”), nowa stolica zbudowana przez Sargona II (panował ok. 722–705 p.n.e.). Były to pierwsze wielkie wykopaliska asyryjskie w Mezopotamii. Botta pracował z rysownikiem Eugène’em Flandinem, a badania kontynuował Victor Place (1852–1855). Monumentalne płaskorzeźby i skrzydlate byki (lamassu) trafiły do paryskiego Luwru, gdzie do dziś tworzą tzw. Cour Khorsabad. Kolejne kampanie prowadził Oriental Institute z Chicago (1929–1935, m.in. Edward Chiera, Henri Frankfort, Gordon Loud), a w 1957 r. zespół iracki pod kierunkiem Fuada Safara.
Na ścianach sal pałacu wypisano tzw. Roczniki Sargona — kronikę jego kampanii rok po roku. Zdobycie Samarii pojawia się w kilku tekstach tego władcy: w Rocznikach z Chorsabadu, w tzw. Wielkiej Inskrypcji Podsumowującej, w Inskrypcji Podsumowującej z Kalchu (Nimrud) oraz na tzw. Pryzmie z Nimrud, przechowywanej dziś w Muzeum Irackim w Bagdadzie. Najczęściej cytowany fragment brzmi: „Oblegałem i zdobyłem Samarię, uprowadziłem jako łup 27 290 jej mieszkańców”. Sargon dodaje, że osiedlił tam ludność z innych podbitych krajów i uczynił z Samarii asyryjską prowincję.
Powiązanie z Pismem
Biblijna relacja o oblężeniu i deportacji jest zdumiewająco zbieżna z opisem asyryjskim — mówi o trzyletnim oblężeniu, zdobyciu miasta, uprowadzeniu Izraelitów i sprowadzeniu na ich miejsce obcych osadników:
Król Asyrii najechał całą ziemię, przybył do Samarii i oblegał ją przez trzy lata. A w dziewiątym roku Ozeasza król Asyrii zdobył Samarię, uprowadził Izraela do Asyrii i osiedlił ich w Chalach i Chaborze, nad rzeką Gozan, oraz w miastach Medów. (2 Krl 17,5-6, UBG)
Kilka wersetów dalej sprowadzenie obcej ludności — o którym mówi także Sargon — zostaje opisane wprost:
Potem król Asyrii sprowadził ludzi z Babilonu, z Kuta, z Awwa i z Chamat, i z Sefarwaim i osiedlił ich w miastach Samarii zamiast synów Izraela. (2 Krl 17,24, UBG)
Pismo nie przedstawia tej katastrofy jako zwykłej klęski militarnej, lecz jako sąd Jahwe nad odstępstwem Izraela: „Aż Pan odrzucił Izraela sprzed swego oblicza, jak zapowiedział przez wszystkie swoje sługi, proroków” (2 Krl 17,23, UBG). Roczniki Sargona są świeckim, wrogim świadectwem tego samego wydarzenia, które biblijni autorzy odczytali w świetle wierności przymierzu.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest, że asyryjskie inskrypcje z VIII w. p.n.e. — odkryte niezależnie od Biblii — potwierdzają zdobycie Samarii, uprowadzenie ludności (egzemplarze Wielkiej Inskrypcji Podsumowującej z Chorsabadu podają warianty 27 290 i 27 280; odczyt liczby na Pryzmie z Nimrud jest sporny) i asyryjską politykę przesiedleń. To jeden z najlepiej udokumentowanych punktów styku Pisma z archeologią Bliskiego Wschodu.
Dyskutowana pozostaje natomiast tożsamość zdobywcy. Biblia w 2 Krl 17,3 oraz 2 Krl 18,9-10 wskazuje na Salmanasera (Salmanasar V), który obległ Samarię; tekst mówi potem bezosobowo, że „Samaria została zdobyta” (2 Krl 18,10). Sargon II natomiast we własnych rocznikach przypisuje zwycięstwo sobie. Warto zauważyć, że w Piśmie Sargon jest wymieniony z imienia tylko raz — w Iz 20,1. Uczeni proponują różne rozwiązania:
- Model dwóch zdobyć (H. Tadmor, K. L. Younger, B. Becking) — Salmanaser zdobył miasto w 723/722 p.n.e. i wkrótce zmarł, a Sargon (uzurpator) ponownie spacyfikował Samarię ok. 720 p.n.e. i przypisał sobie całą chwałę.
- Model jednego zdobycia — N. Na’aman łączy je z samym Sargonem, a J. Reade z samym Salmanaserem.
- Wielokrotne szturmy — J. Hayes i J. Kuan dopuszczają nawet kilka ataków między panowaniem obu królów.
Uczciwość wymaga podkreślenia: te teksty nie „udowadniają Biblii” w sposób automatyczny. Roczniki są królewską propagandą, a Sargon miał motyw, by wyolbrzymiać własne czyny. Zbieżność faktów (oblężenie, zdobycie, deportacja, kolonizacja) jest jednak realna i szeroko uznana, natomiast dokładny przebieg wydarzeń i podział zasług między Salmanasera a Sargona to kwestia otwarta.
Znaczenie
Odkrycie z Chorsabadu pokazuje, że biblijny opis końca północnego Izraela nie jest legendą spisaną wieki później, lecz relacją zakorzenioną w konkretnych, weryfikowalnych wydarzeniach politycznych VIII w. p.n.e. Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura najważniejsze jest to, że asyryjska kronika i natchniony tekst spotykają się w tym samym punkcie: Izrael został uprowadzony, a jego ziemię zaludnili obcy. Pismo dodaje jednak wymiar, którego kamień z Chorsabadu nie zna — że była to nie tylko klęska wojenna, lecz spełnienie słów, które Jahwe kierował przez proroków, wzywając swój lud do wierności. Roczniki Sargona przypominają, że Bóg Pisma działa w realnej historii, a nie poza nią.
Źródła
- Grant Frame, The Royal Inscriptions of Sargon II, King of Assyria (721–705 BC) (RINAP 2), Eisenbrauns / Penn State University Press, University Park 2021 — pełne wydanie źródeł online.
- C. J. Gadd, „Inscribed Prisms of Sargon II from Nimrud”, Iraq 16 (1954), s. 173–201 — pierwsza publikacja Pryzmy z Nimrud.
- Hayim Tadmor, „The Campaigns of Sargon II of Assur: A Chronological-Historical Study”, Journal of Cuneiform Studies 12 (1958), s. 22–40 i 77–100.
- Bob Becking, The Fall of Samaria: An Historical and Archaeological Study (SHANE 2), E. J. Brill, Leiden 1992.
- Sung Jin Park, „A New Historical Reconstruction of the Fall of Samaria”, Biblica 93 (2012), s. 98–106.
- Musée du Louvre — Cour Khorsabad (płaskorzeźby i lamassu z Chorsabadu).
Zobacz też: Jahwe · Aman (אָמַן) — co znaczy „wierzyć” po hebrajsku · Salmanasar — znaczenie imienia
