To jedna z niewielu sprzeczności w Nowym Testamencie, w której obie strony mówią o tej samej osobie i obie wypowiadają się kategorycznie. Zaprzeczenie pada z ust samego Jana, twierdzenie z ust Mesjasza. Nie da się tu powiedzieć, że jeden z mówiących nie wiedział, o kim mowa.
Co Malachiasz zapowiada o powrocie Eliasza?
Pytanie ma sens tylko na tle ostatnich zdań Malachiasza, które w Izraelu pierwszego wieku były żywym oczekiwaniem.
Oto poślę wam Eliasza proroka, zanim przyjdzie ten wielki i straszny dzień Pana.
Ml 4,5
Eliasz nie umarł zwykłą śmiercią, więc zapowiedź czytano dosłownie: ten sam prorok wróci przed dniem sądu. Właśnie o to pytają wysłannicy z Jerozolimy.
Co Jan Chrzciciel odpowiedział, gdy pytano go o Eliasza?
I pytali go: Kim więc jesteś? Jesteś Eliaszem? A on powiedział: Nie jestem. A oni: Jesteś tym prorokiem? I odpowiedział: Nie jestem.
J 1,21
Odpowiedź jest krótka i podwójna. Jan odrzuca dwa tytuły naraz i nie proponuje w zamian żadnego pośredniego rozwiązania.
Dlaczego Jeszua nazwał Jana Eliaszem, który miał przyjść?
A jeśli chcecie to przyjąć, on jest Eliaszem, który miał przyjść.
Mt 11,14
Później, po przemienieniu, wraca do tego jeszcze raz i wiąże sprawę z losem, który sam poniesie.
I pytali go jego uczniowie: Dlaczego więc uczeni w Piśmie mówią, że najpierw ma przyjść Eliasz? A Jezus im odpowiedział: Istotnie, najpierw przyjdzie Eliasz i wszystko odnowi. Lecz mówię wam, że Eliasz już przyszedł, jednak nie poznali go, ale zrobili z nim, co chcieli. Tak i Syn Człowieczy dozna od nich cierpień. Wtedy uczniowie zrozumieli, że mówił im o Janie Chrzcicielu.
Mt 17,10-13
Mateusz nie zostawia tu miejsca na luźną aluzję. Sam zaznacza, że uczniowie zrozumieli słowa jednoznacznie i odnieśli je do Jana. Identyfikacja jest więc podwójna: raz z ust Jeszui, raz w komentarzu ewangelisty. Zaprzeczenie Jana i twierdzenie Mesjasza dotyczą tej samej osoby i tego samego tytułu, a nie dwóch różnych postaci pomylonych przez przekaz.
Jak pogodzić słowa Jana ze słowami Jeszui?
Tożsamość a funkcja
Najczęstsze rozwiązanie odróżnia osobę od zadania. Jan nie był Eliaszem jako człowiek, ale wykonał zadanie zapowiedziane dla Eliasza. Nie jest to domysł czytelnika — anioł powiedział to jego ojcu, zanim Jan się urodził.
On bowiem pójdzie przed nim w duchu i mocy Eliasza, aby zwrócić serca ojców ku dzieciom, a opornych ku roztropności sprawiedliwych, aby przygotować Panu lud gotowy.
Łk 1,17
Czego nie tłumaczy: Jeszua nie mówi „w duchu i mocy Eliasza”. Mówi, że Jan jest Eliaszem, i że Eliasz już przyszedł. Rozróżnienie na osobę i funkcję trzeba wziąć z relacji Łukasza i przenieść do słów Mateusza, bo w samych tych słowach go nie ma.
Dwa różne pytania
Drugie wyjaśnienie mówi, że Jan odpowiadał na pytanie zadane w konkretnym sensie: czy jesteś tamtym prorokiem, który wstąpił i teraz wraca. Na tak postawione pytanie „nie jestem” jest odpowiedzią prawdziwą i uczciwą. Czego nie tłumaczy: tekst nie zapisuje żadnego zastrzeżenia ani sprostowania, choć rozmowa toczy się dalej przez kilka wersetów. Sens zawężający dokładamy my.
Wypełnienie warunkowe
Trzecie rozwiązanie opiera się na zastrzeżeniu, które Jeszua sam dołącza: jeśli chcecie to przyjąć. Rola Eliasza miała się wypełnić w Janie pod warunkiem, że pokolenie przyjmie zarówno jego, jak i tego, którego zapowiadał. Pokolenie nie przyjęło, i Mateusz zapisuje to dwukrotnie. Czego nie tłumaczy: jeśli wypełnienie było warunkowe i warunek nie został spełniony, nie wiadomo, w jakim sensie Jeszua mówi o nim w czasie dokonanym.
Dlaczego Jeszua mówi o Eliaszu w czasie przyszłym i przeszłym?
Warto zauważyć, że najostrzejsza trudność nie leży między Janem a Jeszuą, tylko w jednej wypowiedzi Mesjasza. W odpowiedzi uczniom zapowiedź przyjścia Eliasza i odnowienia wszystkiego stoi w czasie przyszłym, a zdanie o tym, że Eliasz już przyszedł i został odrzucony, w przeszłym. Można to czytać jako dwa wypełnienia: jedno dokonane w Janie, drugie jeszcze przed nami. Można też czytać jako powtórzenie oczekiwania uczonych i jego korektę. Tekst nie rozstrzyga.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Jan znał słowa wypowiedziane do jego ojca. Łukasz zapisuje je jako fakt, ale nigdzie nie mówi, że przekazano je synowi, więc jego zaprzeczenie mogło być całkowicie szczere w obu porządkach. Nie wiemy również, czy zapowiedź Malachiasza ma jeszcze przyszłe wypełnienie. Zdanie o odnowieniu wszystkiego nie znalazło w Janie pełnego pokrycia — Jan niczego nie odnowił, został ścięty. Kto twierdzi, że sprawa jest zamknięta, musi to zdanie pominąć albo uznać za sposób mówienia. Pismo takiego rozstrzygnięcia nie daje.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Eliasz — znaczenie imienia · Mateusz — znaczenie imienia · Łukasz — znaczenie imienia
