Księga Powtórzonego Prawa — streszczenie, postacie i przesłanie

Księga Powtórzonego Prawa, zwana też Deuteronomium, to piąta i ostatnia księga Tory. Zawiera pożegnalne mowy Mojżesza wygłoszone na równinach Moabu, tuż przed wejściem Izraela do Kanaanu: prorok przypomina czterdzieści lat wędrówki, powtarza i objaśnia prawa przymierza z Jahwe (PAN), wzywa nowe pokolenie do wyboru życia, a potem umiera na górze Nebo. Poniżej znajdziesz streszczenie w pięciu zdaniach, opis wszystkich 34 rozdziałów, bohaterów, strukturę i najważniejsze wersety.

Streszczenie w 5 zdaniach

1. W czterdziestym roku wędrówki Mojżesz zbiera Izraela na równinach Moabu i przypomina drogę od Horebu: bunt w Kadesz-Barnea, śmierć pokolenia, które wyszło z Egiptu, i zwycięstwa nad Sichonem i Ogiem.
2. Następnie powtarza Dziesięć Przykazań i wzywa lud, by kochał jedynego Boga całym sercem, pamiętał o Jego prowadzeniu i nie przypisywał sobie zasług za zdobycie ziemi.
3. W długiej części prawnej omawia jedno miejsce kultu, święta, pokarmy, sądy, króla, proroków, wojnę, rodzinę i ochronę ubogich, przybyszów, sierot i wdów.
4. Przymierze zostaje odnowione w ziemi Moabu: Mojżesz ogłasza błogosławieństwa za posłuszeństwo, przekleństwa za odstępstwo i stawia lud przed wyborem między życiem a śmiercią.
5. Na koniec spisuje Prawo, ustanawia Jozuego swoim następcą, wygłasza pieśń i błogosławieństwo dla pokoleń, ogląda ziemię z góry Nebo i umiera w wieku stu dwudziestu lat.

Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale

Akcja księgi nie przesuwa się w przestrzeni: od pierwszego do ostatniego rozdziału lud stoi obozem na wschód od Jordanu, naprzeciw Jerycha. Zmienia się tylko to, o czym mówi Mojżesz: najpierw o przeszłości, potem o prawie, na końcu o przyszłości Izraela.

Pierwsza mowa: wspomnienie drogi — rozdziały 1–4

Rozdział 1 — Pierwszego dnia jedenastego miesiąca czterdziestego roku Mojżesz przypomina, jak na Horebie ustanowił przełożonych i sędziów pokoleń. Opowiada też o zwiadowcach i buncie w Kadesz-Barnea: lud nie chciał wejść do ziemi, a gdy potem zaatakował na własną rękę, Amoryci ścigali go, „jak to czynią pszczoły” (Pwt 1,44).

Rozdział 2 — Izrael okrąża górę Seir, omija ziemie Edomu, Moabu i Ammonu, bo Jahwe dał je potomkom Ezawa i Lota. Między Kadesz-Barnea a potokiem Zered mija trzydzieści osiem lat, „aż wyginęło z obozu całe pokolenie wojowników” (Pwt 2,14); potem lud pokonuje Sichona, króla Cheszbonu, pod Jahaz.

Rozdział 3 — Pod Edrei Izraelici pokonują Oga, króla Baszanu, i zajmują sześćdziesiąt miast krainy Argob. Ziemia na wschód od Jordanu przypada Rubenowi, Gadowi i połowie pokolenia Manassesa, a Mojżesz na próżno prosi o wejście do Kanaanu i dostaje polecenie, by umocnić Jozuego.

Rozdział 4 — Mojżesz zakazuje dodawania i ujmowania czegokolwiek ze słowa Bożego i przypomina, że na Horebie lud słyszał głos, lecz nie widział żadnej postaci, dlatego nie wolno czynić wizerunków. Ostrzega przed wygnaniem, obiecuje powrót tym, którzy będą szukać Boga, i wydziela trzy miasta ucieczki: Beser, Ramot i Golan.

Druga mowa: fundamenty przymierza — rozdziały 5–11

Rozdział 5 — Mojżesz podkreśla, że przymierze z Horebu zawarto z pokoleniem, które żyje dziś (Pwt 5,3), i powtarza Dziesięć Przykazań. Przypomina też, że przerażony ogniem lud poprosił, by to on słuchał Boga i przekazywał jego słowa.

Rozdział 6 — Rozdział zawiera Szema: wyznanie jednego Boga i przykazanie miłości do Niego. Słowa te trzeba powtarzać dzieciom, nosić jako znak i wypisać na odrzwiach domu; w dostatku Kanaanu nie wolno zapomnieć o Jahwe ani wystawiać Go na próbę jak w Massa.

Rozdział 7 — Izrael ma nie zawierać przymierzy ani małżeństw z siedmioma narodami Kanaanu i zniszczyć ich ołtarze. Bóg wybrał go nie dla liczebności, bo był najmniej liczny ze wszystkich narodów (Pwt 7,7), a mieszkańców ziemi wypędzi stopniowo.

Rozdział 8 — Czterdzieści lat na pustyni było lekcją zależności: manna, ubrania, które się nie zniszczyły, i nogi, które nie opuchły (Pwt 8,4). W bogatym kraju pszenicy, oliwy i kopalń lud nie może powiedzieć, że własną siłą zdobył majątek (Pwt 8,17).

Rozdział 9 — Ziemia nie jest nagrodą za sprawiedliwość Izraela, lecz wyrokiem na winę jej mieszkańców i dotrzymaniem przysięgi danej ojcom. Mojżesz przypomina złotego cielca, rozbite tablice, bunty w Tabera, Massa i Kibrot-Hattaawa oraz czterdzieści dni swojego wstawiennictwa.

Rozdział 10 — Bóg daje nowe tablice, złożone w drewnianej skrzyni; Aaron umiera w Moserze, a Lewici zostają wydzieleni do noszenia arki. Mojżesz pyta, czego Jahwe żąda od Izraela, wzywa do obrzezania serca i do miłości wobec przybysza.

Rozdział 11 — Mojżesz przypomina sądy nad Egiptem oraz nad Datanem i Abiramem, których pochłonęła ziemia (Pwt 11,6). Kanaan, w przeciwieństwie do Egiptu, pije deszcz z nieba, więc urodzaj zależy od wierności; błogosławieństwo ma zostać ogłoszone na górze Gerizim, przekleństwo na Ebal.

Druga mowa: prawa szczegółowe — rozdziały 12–26

Rozdział 12 — Pogańskie miejsca kultu mają zostać zniszczone, a ofiary składane tylko w miejscu, które Jahwe wybierze, by tam umieścić swoje imię. Mięso wolno jeść w każdym mieście, ale bez krwi; nie wolno też naśladować narodów, które paliły w ogniu własne dzieci (Pwt 12,31).

Rozdział 13 — Prorok lub człowiek mający sny, który po znaku lub cudzie namawia do innych bogów, jest fałszywy, a Bóg doświadcza przez niego lud (Pwt 13,3). Tę samą surowość prawo stosuje do krewnego, który namawia w ukryciu, i do miasta, które po dokładnym śledztwie okaże się odstępcze.

Rozdział 14 — Synowie Jahwe nie nacinają ciała po zmarłych. Rozdział wylicza zwierzęta czyste i nieczyste, zakazuje jedzenia padliny i gotowania koźlęcia w mleku matki, a potem omawia dziesięcinę spożywaną przed Bogiem oraz dziesięcinę trzeciego roku dla Lewity, przybysza, sieroty i wdowy.

Rozdział 15 — Co siedem lat wierzyciel darowuje długi bratu, a biednemu nie wolno odmawiać pożyczki, bo „Ubogich bowiem nie zabraknie w waszej ziemi” (Pwt 15,11). Hebrajski sługa odchodzi wolny w siódmym roku z hojnym zaopatrzeniem, a pierworodne samce bydła należą do Boga.

Rozdział 16 — Trzy razy w roku Izrael pielgrzymuje na miejsce wybrane przez Boga: na Paschę i Przaśniki, na Święto Tygodni po odliczeniu siedmiu tygodni od początku żniw oraz na siedmiodniowe Święto Namiotów. W bramach miast mają działać sędziowie, którzy nie biorą łapówek.

Rozdział 17 — Ofiara nie może mieć skazy, a oskarżonego o bałwochwalstwo skazuje się tylko na podstawie zeznań dwóch lub trzech świadków (Pwt 17,6). Trudne sprawy rozstrzygają kapłani i sędzia w wybranym miejscu; przyszły król nie może mnożyć koni, żon ani złota i ma sam przepisać Prawo.

Rozdział 18 — Kapłani Lewici nie dostają ziemi, bo ich dziedzictwem jest Jahwe. Prawo zakazuje wróżbiarstwa, czarów i pytania zmarłych (Pwt 18,11), zapowiada proroka podobnego do Mojżesza i podaje probierz fałszywego proroka: jego słowo się nie spełnia.

Rozdział 19 — W Kanaanie trzeba wyznaczyć miasta ucieczki dla sprawców nieumyślnego zabójstwa, ale nie dla morderców. Nie wolno przesuwać miedzy sąsiada, jeden świadek nie wystarcza do skazania, a fałszywy świadek ponosi karę, jaką chciał ściągnąć na brata.

Rozdział 20 — Przed bitwą kapłan dodaje ludowi odwagi, a urzędnicy odsyłają do domu tego, kto zbudował dom, zasadził winnicę, zaręczył się albo się boi. Dalekim miastom najpierw proponuje się pokój, a podczas oblężenia nie wolno wycinać drzew owocowych (Pwt 20,19).

Rozdział 21 — Starszyzna najbliższego miasta oczyszcza ziemię po niewyjaśnionym zabójstwie. Dalej prawa o brance, o podwójnym dziale dla pierworodnego syna niekochanej żony, o upartym synu (Pwt 21,18) i o pochowaniu powieszonego skazańca tego samego dnia.

Rozdział 22 — Zabłąkane zwierzę trzeba odprowadzić właścicielowi, na dachu zbudować balustradę, a z gniazda nie zabierać matki z młodymi. Druga część dotyczy małżeństwa i przemocy seksualnej; wersety 28–29 każą mężczyźnie, który zhańbił niezaręczoną dziewczynę, zapłacić jej ojcu pięćdziesiąt syklów i wziąć ją za żonę bez prawa rozwodu, o czym pisze artykuł dlaczego Tora kazała gwałcicielowi poślubić ofiarę.

Rozdział 23 — Prawo określa, kto nie może wejść do zgromadzenia Pana; Ammonitów i Moabitów wyklucza, bo najęli Balaama, by przeklął Izraela (Pwt 23,4). Obóz ma być czysty, zbiegłego sługi się nie wydaje, a od brata nie bierze się odsetek (Pwt 23,19).

Rozdział 24 — Rozdział reguluje list rozwodowy i zwalnia nowożeńca na rok ze służby wojskowej. Chroni dłużnika i najemnika, zakazuje karania dzieci za winy ojców (Pwt 24,16) i zostawia zapomniany snop, oliwki i winogrona dla przybysza, sieroty i wdowy.

Rozdział 25 — Karę chłosty ogranicza się do czterdziestu razów (Pwt 25,3), a młócącemu wołowi nie wolno zawiązywać pyska. Rozdział opisuje lewirat i obrzęd zdjęcia buta, wymaga uczciwych odważników i nakazuje pamiętać, co Amalek zrobił Izraelowi w drodze.

Rozdział 26 — Przynosząc pierwociny, Izraelita wyznaje: „Mój ojciec był Syryjczykiem bliskim śmierci” (Pwt 26,5) i opowiada historię wyjścia. Po oddaniu dziesięciny trzeciego roku oświadcza, że wypełnił prawo, a lud i Bóg potwierdzają wzajemne zobowiązania przymierza (Pwt 26,17-18).

Odnowienie przymierza — rozdziały 27–30

Rozdział 27 — Po przejściu Jordanu Izrael ma ustawić na górze Ebal kamienie pobielone wapnem, wypisać na nich słowa Prawa i zbudować ołtarz z nieciosanych kamieni. Sześć pokoleń stanie na Gerizim, sześć na Ebal, a Lewici ogłoszą dwanaście przekleństw, na które lud odpowie „Amen”.

Rozdział 28 — To najdłuższy rozdział księgi: krótka lista błogosławieństw za posłuszeństwo i znacznie dłuższa lista przekleństw za odstępstwo, od chorób i suszy po oblężenie, głód i rozproszenie wśród narodów. Kończy się groźbą powrotu do Egiptu w niewolę; szerzej omawia go artykuł o błogosławieństwach i przekleństwach z Pwt 28.

Rozdział 29 — W ziemi Moabu zostaje zawarte przymierze obok tego z Horebu (Pwt 29,1). Mojżesz przypomina, że przez czterdzieści lat nie zniszczyły się ich szaty ani obuwie (Pwt 29,5), obejmuje przymierzem także przyszłe pokolenia i ostrzega, że odstępstwo zamieni ziemię w pustkowie.

Rozdział 30 — Nawet po wygnaniu Izrael może wrócić do Boga, a wtedy Jahwe zgromadzi rozproszonych i obrzeza ich serca. Przykazanie nie jest ani w niebie, ani za morzem, lecz blisko, dlatego Mojżesz, biorąc na świadków niebo i ziemię, wzywa: wybierz życie.

Ostatnie dni Mojżesza — rozdziały 31–34

Rozdział 31 — Mając sto dwadzieścia lat, Mojżesz przekazuje przywództwo Jozuemu, spisuje Prawo i nakazuje odczytywać je całemu ludowi co siedem lat w Święto Namiotów (Pwt 31,10-11). Jahwe ukazuje się w słupie obłoku i zapowiada, że po śmierci Mojżesza Izrael odstąpi, dlatego każe spisać pieśń jako świadectwo.

Rozdział 32 — Pieśń Mojżesza mówi o wiernym Bogu-Skale, który znalazł Izraela na pustyni i nosił go jak orzeł, oraz o ludzie, który w dostatku się zbuntował: „Jeszurun utył i wierzgał” (Pwt 32,15). Na końcu Bóg każe Mojżeszowi wejść na górę Nebo w paśmie Abarim i stamtąd spojrzeć na Kanaan (Pwt 32,49).

Rozdział 33 — Mojżesz, nazwany mężem Bożym, błogosławi kolejno pokolenia Izraela: Rubena, Judę, Lewiego, Beniamina, Józefa i pozostałych; Symeon nie jest wymieniony. Błogosławieństwo zamyka obraz wiecznego Boga jako schronienia i ramion, które podtrzymują lud (Pwt 33,27).

Rozdział 34 — Z góry Nebo, ze szczytu Pizga, Mojżesz ogląda ziemię od Gileadu po Dan i od doliny Jerycha po Soar, umiera w ziemi Moabu i zostaje pogrzebany w dolinie naprzeciw Bet-Peor, „a nikt nie zna jego grobu aż po dziś dzień” (Pwt 34,6). Izrael opłakuje go trzydzieści dni, a przywództwo przejmuje Jozue, pełen ducha mądrości (Pwt 34,9).

Bohaterowie

• Mojżesz — mówca niemal całej księgi, prorok i pośrednik przymierza. Mówi jak ojciec, który wie, że nie wejdzie z dziećmi do nowego domu, a Bóg zapowiada mu: „Oto zaśniesz ze swoimi ojcami” (Pwt 31,16).
• Jozue — syn Nuna, jeden z dwóch zwiadowców, którzy zaufali Bogu. Mojżesz umacnia go przed ludem (Pwt 31,7-8), a po jego śmierci Izrael słucha Jozuego (Pwt 34,9).
• Kaleb — drugi wierny zwiadowca; z pokolenia, które wyszło z Egiptu, on i Jozue mają zobaczyć ziemię obiecaną (Pwt 1,36-38).
• Aaron — brat Mojżesza. Księga wspomina, że Bóg gniewał się na niego z powodu cielca, a Mojżesz się za niego modlił (Pwt 9,20); Aaron umiera w Moserze, a urząd kapłański przejmuje jego syn Eleazar (Pwt 10,6).
• Sichon i Og — królowie Amorytów na wschód od Jordanu. Ich klęska (Pwt 2–3) staje się dla Izraela zapowiedzią zwycięstw w Kanaanie (Pwt 31,4).
• Datan i Abiram — Rubenici, którzy zbuntowali się przeciw Mojżeszowi; Mojżesz przywołuje ich los jako przestrogę (Pwt 11,6).
• Balaam — prorok najęty, by przekląć Izraela; Bóg zamienił przekleństwo w błogosławieństwo (Pwt 23,5).
• Miriam — siostra Mojżesza. Prawo o trądzie każe pamiętać, co Jahwe uczynił jej w drodze (Pwt 24,9).
• Nowe pokolenie Izraela — adresat mów. To dzieci, o których rodzice mówili, że staną się łupem, a które miały wejść do ziemi (Pwt 1,39).

Autor i czas powstania

Co mówi tekst. Księga zaczyna się słowami: „Oto słowa, które Mojżesz wypowiedział do całego Izraela” (Pwt 1,1) i datuje mowy na pierwszy dzień jedenastego miesiąca czterdziestego roku po wyjściu z Egiptu (Pwt 1,3). Sama przypisuje Mojżeszowi zapisanie Prawa: „Wtedy Mojżesz zapisał to prawo i oddał je kapłanom” (Pwt 31,9). Ramy opowieści mówią jednak o Mojżeszu w trzeciej osobie, a rozdział 34 opisuje jego śmierć i dodaje, że grobu nie zna nikt „aż po dziś dzień”. Ten fragment spisał więc ktoś żyjący później.

Co mówi tradycja. Tradycja żydowska i chrześcijańska uważa Mojżesza za autora Tory. Talmud babiloński (traktat Bawa Batra 14b–15a) przypisuje ostatnie osiem wersetów, o śmierci Mojżesza, Jozuemu. W Nowym Przymierzu przepisy z tej księgi przywołuje się jako słowa Mojżesza, na przykład o liście rozwodowym (Mk 10,3-4) i o lewiracie (Mk 12,19).

Co jest sporne. Od pracy Wilhelma de Wette (1805) wielu biblistów łączy rdzeń księgi, zwłaszcza rozdziały 12–26, z księgą Prawa odnalezioną w świątyni za króla Jozjasza, około 622 roku p.n.e. (2 Krl 22,8), i datuje jej ostateczną redakcję na VII–VI wiek p.n.e. Inni wskazują, że układ księgi (wstęp historyczny, warunki, błogosławieństwa i przekleństwa, świadkowie, odczytywanie dokumentu) przypomina hetyckie traktaty z II tysiąclecia p.n.e., co podkreślali m.in. Meredith Kline (1963) i Kenneth Kitchen. Porównuje się ją też z asyryjskimi przysięgami lojalności z VII wieku p.n.e., więc forma sama nie rozstrzyga daty. Pewne jest, że w czasach Qumran była jedną z najczęściej przepisywanych ksiąg: w grotach znaleziono około trzydziestu jej kopii. Datowanie samego Mojżesza zależy od tego, czy wyjście z Egiptu umieszcza się w XV, czy w XIII wieku p.n.e.

Struktura księgi

Najprostszy podział wynika z nagłówków samego tekstu, które wprowadzają kolejne mowy (Pwt 1,1; 4,44; 29,1). Część prawna zajmuje niemal połowę księgi.

Przesłanie i główne tematy

Jeden Bóg i miłość do Niego. Środkiem księgi jest Szema (Pwt 6,4-5): Jahwe jest jeden, a Izrael ma Go kochać całym sercem, całą duszą i całą siłą. Posłuszeństwo nie jest tu zimnym regulaminem, lecz odpowiedzią na miłość, którą Bóg okazał pierwszy (Pwt 7,7-8). Znaczenie słowa echad omawia artykuł Szema i słowo „jeden”.

Pamięć. Wezwanie „Pamiętaj, a nie zapominaj” (Pwt 9,7) wraca w księdze w różnych formach (Pwt 8,2; 8,11). Nawet szabat ma przypominać wyjście z Egiptu: „I pamiętaj, że byłeś niewolnikiem w ziemi Egiptu” (Pwt 5,15). Największym zagrożeniem dla Izraela nie jest głód na pustyni, tylko sytość w dobrym kraju (Pwt 8,10-14).

Dziś i wybór. Mojżesz wciąż mówi „dziś”, bo każde pokolenie staje przed tym samym przymierzem (Pwt 5,3; 29,14-15). Błogosławieństwo i przekleństwo nie są losem, lecz skutkiem wyboru; szerzej omawia to artykuł o wezwaniu do wyboru życia w Pwt 30.

Jedno miejsce i jeden lud. Ofiary mają być składane tam, gdzie Jahwe umieści swoje imię (Pwt 12,5). Księga nie podaje nazwy tego miejsca; później stało się nim Szilo, a potem Jerozolima.

Sprawiedliwość dla słabych. Bóg „wymierza sprawiedliwość sierocie i wdowie i miłuje przybysza” (Pwt 10,18), dlatego prawo zostawia im kłosy i owoce, dziesięcinę trzeciego roku i ochronę przed sądem stronniczym. Sędziom Mojżesz mówi: „Podążaj całkowicie za sprawiedliwością” (Pwt 16,20).

Serce. Księga wie, że samo prawo nie zmieni ludu. Najpierw wzywa: „Obrzeżcie więc nieobrzezanie swojego serca” (Pwt 10,16), a na końcu obiecuje, że zrobi to sam Bóg: „Pan, twój Bóg, obrzeza twoje serce” (Pwt 30,6). Ten wątek rozwija artykuł o obrzezaniu serca.

Najważniejsze wersety

Pwt 6,4–5 — Szema. Wyznanie jednego Boga, które Jeszua (Jezus) nazwał pierwszym przykazaniem (Mk 12,29-30). Szczegóły słów i gramatyki znajdziesz w studium wersetu Pwt 6,4.

Słuchaj, Izraelu! Pan, nasz Bóg, Pan jest jeden. Będziesz miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą i z całej swej siły;

Pwt 6,4-5 (UBG)

Pwt 8,3 — lekcja manny. Głód na pustyni miał nauczyć zależności od słowa Bożego. Tym wersetem Jeszua odparł pierwsze kuszenie (Mt 4,4).

Upokorzył cię, dawał ci odczuć głód i karmił cię manną, której nie znałeś ani ty, ani twoi ojcowie, aby cię nauczyć, że nie samym chlebem człowiek żyje, ale że człowiek żyje każdym słowem, które wychodzi z ust Pana.

Pwt 8,3 (UBG)

Pwt 10,12–13 — czego żąda Bóg. Księga streszcza się tu w pięciu czasownikach: bać się, chodzić, miłować, służyć, przestrzegać. Przykazania są „dla twojego dobra”.

Teraz więc, Izraelu, czego żąda od ciebie Pan, twój Bóg? Tylko tego, abyś się bał Pana, swego Boga, abyś chodził wszystkimi jego drogami i abyś go miłował, i służył Panu, swemu Bogu, z całego swego serca i całą swoją duszą; Abyś przestrzegał przykazań Pana i jego nakazów, które ja ci dziś nakazuję dla twojego dobra.

Pwt 10,12-13 (UBG)

Pwt 18,15 — prorok podobny do Mojżesza. Obietnica, do której wraca zakończenie księgi i Nowe Przymierze (Dz 3,22).

Pan, twój Bóg, wzbudzi ci proroka podobnego do mnie spośród ciebie, spośród twoich braci. Jego będziecie słuchać;

Pwt 18,15 (UBG)

Pwt 30,19–20 — wybierz życie. Punkt kulminacyjny mów Mojżesza: niebo i ziemia jako świadkowie, a sam Bóg jako życie ludu.

Biorę dziś na świadków przeciwko wam niebo i ziemię, że położyłem przed tobą życie i śmierć, błogosławieństwo i przekleństwo. Wybierz więc życie, abyś żył, ty i twoje potomstwo; I miłował Pana, swego Boga, słuchał jego głosu i do niego lgnął. On bowiem jest twoim życiem i przedłużeniem twoich dni, abyś mieszkał w ziemi, którą Pan poprzysiągł dać twoim ojcom: Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi.

Pwt 30,19-20 (UBG)

Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma

Księga Powtórzonego Prawa dobrze pokazuje, czym jest Tora: nauką dla ludu już wyzwolonego, a nie ceną za wyzwolenie. Dekalog zaczyna się od przypomnienia, że Jahwe wyprowadził Izraela z domu niewoli (Pwt 5,6), a dopiero potem mówi, jak żyć. Mojżesz zapewnia też: „To przykazanie bowiem, które ci dziś nakazuję, nie jest zakryte przed tobą ani nie jest zbyt dalekie” (Pwt 30,11). O relacji łaski i posłuszeństwa pisze strona Łaska i Prawo.

W Dekalogu z rozdziału 5 przykazanie o szabacie brzmi „Przestrzegaj dnia szabatu” (Pwt 5,12), podczas gdy w Księdze Wyjścia: „Pamiętaj o dniu szabatu” (Wj 20,8). Uzasadnieniem nie jest tu stworzenie (Wj 20,11), lecz wyzwolenie z Egiptu, a odpoczynek przysługuje też słudze, służącej, bydłu i przybyszowi (Pwt 5,14). Siódmy dzień pozostaje tym samym dniem; więcej na stronie o sabacie.

Rozdział 14 powtarza prawo o pokarmach czystych i nieczystych z Księgi Kapłańskiej 11 i uzasadnia je świętością ludu (Pwt 14,2-3). Tam też pada zakaz gotowania koźlęcia w mleku matki (Pwt 14,21); jak z jednego zdania powstał rabiniczny system rozdzielania mięsa i mleka, opisuje artykuł o koźlęciu w mleku matki.

Rozdział 16 zbiera trzy święta pielgrzymie: Paschę z Przaśnikami, Szawuot, które liczy się, odliczając siedem tygodni od zapuszczenia sierpa w zboże (Pwt 16,9), i Sukot, w czasie którego co siedem lat należało publicznie czytać Torę (Pwt 31,10-11). Przepisy o dziesięcinach pokazują, że część z nich rodzina spożywała sama, przed Bogiem, w radości (Pwt 14,26).

Wreszcie księga dwukrotnie zastrzega: „Nie dodawajcie do słowa, które ja wam nakazuję, ani z niego nie ujmujcie” (Pwt 4,2; zob. też 12,32). To zdanie jest miarą każdej tradycji, także tej, która skróciła drugie przykazanie w katechizmie, o czym pisze artykuł Przykazanie, które zniknęło.

Zapowiedzi Mesjasza

Prorok podobny do Mojżesza. Po lęku pod Horebem lud poprosił o pośrednika, a Bóg obiecał: „Wzbudzę im proroka podobnego do ciebie spośród ich braci i włożę moje słowa w jego usta” (Pwt 18,18). Księga kończy się stwierdzeniem: „I nie powstał już prorok w Izraelu równy Mojżeszowi” (Pwt 34,10), więc obietnica pozostaje otwarta. Tłumy po rozmnożeniu chleba mówiły o Jeszui: „To jest prawdziwie ten prorok, który miał przyjść na świat” (J 6,14), a Piotr i Szczepan wprost stosują do Niego Pwt 18,15 (Dz 3,22-23; Dz 7,37). Szerzej: Prorok podobny do Mojżesza.

Kuszenie na pustyni. Na trzy pokusy Jeszua odpowiada trzema wersetami z tej księgi: Pwt 8,3 (Mt 4,4), Pwt 6,16 (Mt 4,7) i Pwt 6,13 (Mt 4,10). Izrael był próbowany na pustyni przez czterdzieści lat; Syn przechodzi próbę na pustyni i zostaje wierny. O kolejności pokus pisze artykuł W jakiej kolejności Jeszua był kuszony.

Przekleństwo drzewa. Prawo z Pwt 21,23 dotyczyło ciała skazańca: „ten, kto wisi, jest przeklęty przez Boga”, więc trzeba go pochować przed nocą. Paweł odczytuje w nim śmierć Mesjasza: „Przeklęty każdy, kto wisi na drzewie” (Ga 3,13). Mesjasz wziął na siebie przekleństwo Prawa, nie znosząc samego Prawa; zob. hasło katara.

Słowo blisko ciebie. „Lecz to słowo jest bardzo blisko ciebie, w twoich ustach i w twoim sercu” (Pwt 30,14) — Paweł przenosi to zdanie na słowo wiary głoszone o Jeszui (Rz 10,6-8). Obietnica obrzezania serca (Pwt 30,6) wraca w Rz 2,29.

Dla ucznia: motywy i pytania

• Słuchaj i pamiętaj: dwa czasowniki, na których opiera się cała księga (Pwt 6,4; 8,2).
• Dziś: przymierze zawarte kiedyś zobowiązuje każde kolejne pokolenie (Pwt 5,3).
• Pustynia i ziemia: w niedostatku lud uczył się zależności, w dostatku grozi mu pycha (Pwt 8).
• Przybysz, sierota i wdowa: potrójna formuła powtarzana w prawach o dziesięcinie, sądach i żniwach.
• Dwie góry: Gerizim i Ebal jako scena błogosławieństwa i przekleństwa (Pwt 11,29; 27,12-13).
• Przekazanie władzy: Mojżesz odchodzi, Tora zostaje, Jozue prowadzi dalej (Pwt 31).
• Serce: od wezwania do obrzezania serca (Pwt 10,16) do obietnicy, że zrobi to Bóg (Pwt 30,6).

Skąd nazwa „Powtórzonego Prawa”?

Hebrajski tytuł Dewarim, „Słowa”, pochodzi od pierwszych słów księgi (Pwt 1,1). Nazwa polska i grecka Deuteronomion („drugie prawo”) wywodzi się z przekładu Septuaginty: w Pwt 17,18 król ma sporządzić „odpis tego prawa”, a greccy tłumacze oddali hebrajskie miszne ha-Tora właśnie jako deuteronomion. Księga nie ustanawia innego prawa niż to z Synaju, lecz powtarza je i objaśnia przed wejściem do ziemi (Pwt 1,5).

Czym Dekalog z Pwt 5 różni się od Wj 20?

Treść jest ta sama, różni się kilka sformułowań. Przykazanie o szabacie zaczyna się od słowa „Przestrzegaj”, a nie „Pamiętaj”, i uzasadnia odpoczynek wyjściem z Egiptu (Pwt 5,15), a nie stworzeniem (Wj 20,11). Do przykazania o czci rodziców dodano obietnicę, „żeby ci się dobrze powodziło” (Pwt 5,16). W ostatnim przykazaniu żona bliźniego stoi przed jego domem, a do listy dochodzi pole: „ani jego pola” (Pwt 5,21).

Dlaczego Mojżesz nie wszedł do ziemi obiecanej?

Mojżesz mówi, że Bóg rozgniewał się na niego z powodu ludu (Pwt 1,37; 3,26), a Bóg podaje przyczynę: przy wodach Meriba w Kadesz Mojżesz i Aaron nie oddali Mu chwały przed Izraelem (Pwt 32,51). Prośba Mojżesza została odrzucona słowami „Dosyć, nie mów już do mnie w tej sprawie” (Pwt 3,26). Mojżesz mógł tylko zobaczyć ziemię z Pizgi. Szerzej: Dlaczego Bóg nie wpuścił Mojżesza do Ziemi Obiecanej?

Czy Pwt 30 twierdzi, że Prawo da się wypełnić?

Tak: przykazanie nie jest „zakryte” ani „zbyt dalekie”, jest w ustach i sercu (Pwt 30,11-14). Ta sama księga wie jednak, że lud odstąpi (Pwt 31,16-21), i dlatego zapowiada, że Bóg obrzeza serce (Pwt 30,6). Posłuszeństwo nie zdobywa przymierza, tylko w nim trwa; Paweł czyta ten fragment jako zapowiedź słowa wiary (Rz 10,8).

Co księga mówi o zmarłych?

Zakazuje zasięgania rady u zmarłych i wywoływania duchów (Pwt 18,10-12). O śmierci Mojżesza mówi językiem snu: „Oto zaśniesz ze swoimi ojcami” (Pwt 31,16). To zgodne z nauką całego Pisma, że zmarli czekają na zmartwychwstanie (zob. Co dzieje się po śmierci). O tym, jak Mojżesz mógł pojawić się na górze Przemienienia, pisze artykuł Czy Mojżesz umarł?

Czytaj dalej

• Księga Powtórzonego Prawa 1 w Biblii interlinearnej — tekst hebrajski słowo po słowie.
• Porównanie przekładów Pwt 1 — różnice w polskich tłumaczeniach.
• Streszczenie pierwszego rozdziału — początek mów Mojżesza.
• Księga Liczb — wędrówka, którą Mojżesz tu wspomina.
• Księga Jozuego — wejście do Kanaanu pod wodzą następcy Mojżesza.
• Księga Wyjścia — pierwsze nadanie Dekalogu na Synaju.
• Księga Kapłańska — kapłaństwo, ofiary i prawo świętości.
• Góra Nebo — miejsce, z którego Mojżesz oglądał ziemię.