Tora kończy się nie wykładem, lecz propozycją do przyjęcia albo odrzucenia. Mojżesz staje przed narodem u progu ziemi i formułuje rzecz, którą trudno uznać za retorykę: przed nimi leżą dwie drogi i mają wybrać.
Przykazanie nie jest za trudne
Zanim padnie wezwanie do wyboru, Mojżesz uprzedza dwa typowe wykręty. Pierwszy: to jest ponad ludzkie siły, wiedza o tym została zastrzeżona dla nieba. Drugi: może gdzieś daleko ktoś to rozumie, ale nie my.
To przykazanie bowiem, które ci dziś nakazuję, nie jest zakryte przed tobą ani nie jest zbyt dalekie; Nie jest w niebie, byś miał mówić: Któż dla nas wstąpi do nieba i przyniesie je nam, i opowie je nam, abyśmy je wypełniali? Nie jest też ono za morzem, byś miał mówić: Któż dla nas popłynie za morze i przyniesie je nam, i opowie je nam, abyśmy je wypełniali. Lecz to słowo jest bardzo blisko ciebie, w twoich ustach i w twoim sercu, abyś je wypełniał.
Pwt 30,11-14
Odpowiedź nie odwołuje się do zdolności moralnych słuchaczy, tylko do dostępności słowa. Nie trzeba po nie wyprawy — jest w ustach i w sercu. To rozstrzyga o jednym: nikt nie może się tłumaczyć niewiedzą. Nie rozstrzyga natomiast, czy człowiek ma dość siły, by pójść za tym, co rozumie.
Dwie drogi położone przed narodem
Oto dziś położyłem przed tobą życie i dobro oraz śmierć i zło; Gdyż dziś ci nakazuję, abyś miłował Pana, swego Boga, i chodził jego drogami, i przestrzegał jego przykazań, ustaw i praw, abyś żył i rozmnożył się, i Pan, twój Bóg, będzie ci błogosławił w ziemi, do której idziesz, aby ją posiąść. Jeśli zaś twoje serce odwróci się i nie posłuchasz, ale dasz się odwieść, będziesz oddawał pokłon innym bogom i im służył; Oznajmiam wam dziś, że na pewno zginiecie i nie przedłużycie swych dni na ziemi, do której się przeprawiasz przez Jordan, aby tam wejść i posiąść ją. Biorę dziś na świadków przeciwko wam niebo i ziemię, że położyłem przed tobą życie i śmierć, błogosławieństwo i przekleństwo. Wybierz więc życie, abyś żył, ty i twoje potomstwo; I miłował Pana, swego Boga, słuchał jego głosu i do niego lgnął. On bowiem jest twoim życiem i przedłużeniem twoich dni, abyś mieszkał w ziemi, którą Pan poprzysiągł dać twoim ojcom: Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi.
Pwt 30,15-20
Zwraca uwagę forma. Bóg bierze niebo i ziemię na świadków — a świadków powołuje się przy umowie, którą strona może złamać. Gdyby wybór był pozorny, cała procedura byłaby pustym gestem. Ta sama konstrukcja wraca u Jozuego i u Eliasza: ktoś stawia pytanie i czeka na odpowiedź ludzi.
Teraz więc bójcie się Pana i służcie mu w szczerości i prawdzie. Usuńcie bogów, którym służyli wasi ojcowie za rzeką i w Egipcie, a służcie Panu. A jeśli wam się zdaje, że źle jest służyć Panu, wybierzcie sobie dziś, komu będziecie służyć: czy bogom, którym służyli wasi ojcowie po drugiej stronie rzeki, czy bogom Amorytów, w których ziemi mieszkacie. Lecz ja i mój dom będziemy służyli Panu.
Joz 24,14-15
Wtedy Eliasz zbliżył się do całego ludu i powiedział: Jak długo będziecie się wahać między dwoma zdaniami? Jeśli Pan jest Bogiem, idźcie za nim, a jeśli Baal, idźcie za nim. A lud nie odpowiedział mu ani słowa.
1 Krl 18,21
Prorocy mówią tym samym trybem warunkowym. U Izajasza przebaczenie i sąd zależą od tego, co lud zrobi z wezwaniem; u Ezechiela wezwanie jest wprost skierowane do ludzi, którzy mają sami uczynić sobie nowe serce.
Chodźcie teraz, a rozsądźmy, mówi Pan: Choćby wasze grzechy były jak szkarłat, jak śnieg wybieleją; choćby były czerwone jak karmazyn, staną się białe jak wełna. Jeśli będziecie ulegli i posłuszni, będziecie zażywali dóbr ziemi. Lecz jeśli będziecie nieposłuszni i uparci, miecz was pożre. Tak bowiem wyrzekły usta Pana.
Iz 1,18-20
Dlatego, domu Izraela, będę sądzić każdego z was według jego dróg, mówi Pan Bóg. Nawróćcie się i odwróćcie się od wszystkich swoich występków, aby nieprawość nie stała się waszą zgubą. Odrzućcie od siebie wszystkie swoje przestępstwa, których się dopuszczaliście, i uczyńcie sobie nowe serce i nowego ducha. Czemu macie umrzeć, domu Izraela? Nie mam bowiem żadnego upodobania w śmierci umierającego, mówi Pan Bóg. Odwróćcie się więc, a będziecie żyć.
Ez 18,30-32
Zamknięcie kanonu ma tę samą składnię: pragnienie i chęć są po stronie człowieka, woda po stronie Boga.
A Duch i oblubienica mówią: Przyjdź! A kto słyszy, niech powie: Przyjdź! A kto pragnie, niech przyjdzie, a kto chce, niech darmo weźmie wodę życia.
Ap 22,17
Paweł cytuje Powtórzonego Prawa 30 wprost i odnosi bliskość słowa do przesłania o Mesjaszu — co znaczy, że nie traktował tego fragmentu jako opisu epoki zamkniętej.
Sprawiedliwość zaś, która jest z wiary, tak powiada: Nie mów w swym sercu: Kto wstąpi do nieba? – to znaczy, aby Chrystusa na dół sprowadzić; Albo: Kto zstąpi do otchłani? – to znaczy, aby Chrystusa od umarłych wyprowadzić. Ale cóż mówi: Blisko ciebie jest słowo, na twoich ustach i w twoim sercu. To jest słowo wiary, które głosimy:
Rz 10,6-8
Teksty, które mówią o niemocy
Obok tego stoją zdania, których nie da się pogodzić z obrazem człowieka swobodnie wybierającego między dwiema równie dostępnymi opcjami. Jeszua mówi o warunku wstępnym, którego człowiek sam sobie nie zapewni.
Nikt nie może przyjść do mnie, jeśli go nie pociągnie mój Ojciec, który mnie posłał. A ja go wskrzeszę w dniu ostatecznym.
J 6,44
Paweł opisuje stan wyjściowy jako śmierć, a nie jako osłabienie, i przypisuje cielesnemu zamysłowi nie tylko niechęć, ale niezdolność.
I was ożywił, którzy byliście umarli w upadkach i w grzechach;
Ef 2,1
Dlatego, że zamysł ciała jest nieprzyjacielem Boga, bo nie poddaje się prawu Bożemu, gdyż i nie może. Ci więc, którzy są w ciele, nie mogą podobać się Bogu.
Rz 8,7-8
W trzecim rozdziale Listu do Rzymian znika nawet samo szukanie Boga jako ludzka inicjatywa, a Jeremiasz porównuje zmianę postępowania do zmiany koloru skóry.
Jak jest napisane: Nie ma sprawiedliwego, ani jednego; Nie ma rozumnego i nie ma nikogo, kto by szukał Boga. Wszyscy zboczyli z drogi, razem stali się nieużyteczni, nie ma nikogo, kto by czynił dobro, nie ma ani jednego.
Rz 3,10-12
Czy Etiopczyk może zmienić swoją skórę albo lampart swoje pręgi? Podobnie wy, czy możecie czynić dobrze, skoro przywykliście czynić źle?
Jr 13,23
Warto zauważyć, gdzie dokładnie leży napięcie. Powtórzonego Prawa 30 mówi o dostępności i o odpowiedzialności; przytoczone teksty mówią o zdolności. To nie są dokładnie te same pytania, więc częściowe pogodzenie jest możliwe: człowiek odpowiada za odrzucenie, choć przyjęcie nie zaczyna się od niego. Takie rozwiązanie nie jest jednak nigdzie w Piśmie sformułowane wprost — jest wnioskiem z zestawienia tekstów, a nie zdaniem któregoś z autorów.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak pociąganie przez Ojca ma się do wyboru, którego żąda Mojżesz — czy poprzedza go, zastępuje, czy umożliwia. Pismo używa obu języków i nigdzie ich nie uzgadnia. Nie wiemy, czy wezwanie z Ezechiela, by uczynić sobie nowe serce, opisuje ludzką możliwość, czy jest żądaniem obnażającym niemoc; ten sam prorok osiem rozdziałów dalej mówi o nowym sercu, które Bóg da sam. Nie wiemy, jak szeroki jest zasięg zdań o powszechnej niezdolności z Rzymian 3 — czy opisują każdego człowieka w każdej chwili, czy stan ludzkości bez Bożego działania. Pytanie o wolę pozostaje otwarte i żaden pojedynczy werset go nie zamyka; kto twierdzi inaczej, zwykle cytuje jedną kolumnę tekstów, a drugą pomija.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Jeszua (Jezus) · Mojżesz — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia
