Terminy, na których stoi ten przepis, są w Piśmie skrajnie rzadkie. Czasownik jawam (יָבַם, H2992) występuje trzy razy, rzeczownik jawam (יָבָם, H2993) dwa. Wszystkie pięć wystąpień mieści się w Rdz 38,8 oraz Pwt 25,5 i 25,7. Cała instytucja, którą po polsku nazywa się lewiratem, jest więc zbudowana na dwóch fragmentach — i to warto wiedzieć, zanim zacznie się do niej dopisywać szczegóły.
Przepis
Jeśli bracia mieszkają razem, a jeden z nich umrze, nie pozostawiając dziecka, żona zmarłego nie wyjdzie za mąż za obcego, lecz brat jej męża wejdzie do niej, pojmie ją sobie za żonę i wypełni wobec niej obowiązek powinowactwa.
Pwt 25,5
Warunki są trzy i wszystkie w jednym zdaniu: bracia mieszkają razem, jeden umiera, nie zostawia dziecka. Wtedy wdowa nie wychodzi za obcego, lecz brat zmarłego ma wypełnić wobec niej obowiązek powinowactwa. Interlinia potwierdza, że polskie sformułowanie o bracie męża oddaje tu właśnie rzeczownik jawam.
A pierworodny syn, którego ona urodzi, przejmie imię zmarłego brata, aby jego imię nie zginęło z Izraela.
Pwt 25,6
Cel przepisu jest podany wprost i jest jeden: aby imię zmarłego nie zginęło z Izraela. Pierworodny syn z tego związku przejmuje imię zmarłego brata. Nie chodzi tu więc w pierwszym rzędzie o zabezpieczenie wdowy, choć skutek jest i taki — chodzi o ciągłość imienia i dziedzictwa.
Prawo odmowy i jego cena
A jeśli ten mężczyzna nie zechce pojąć swojej bratowej, to jego bratowa pójdzie do bramy, do starszych, i powie: Brat mego męża nie chce wzbudzić swemu bratu imienia w Izraelu i nie chce wypełnić wobec mnie obowiązku powinowactwa.
Pwt 25,7
Odmowa jest dopuszczalna i przepis przewiduje dla niej procedurę. Bratowa idzie do bramy, do starszych, i przedstawia sprawę własnymi słowami. To rzadki przypadek w prawie Tory, w którym kobieta występuje przed starszymi jako strona.
Wówczas jego bratowa podejdzie do niego na oczach starszych, zdejmie mu z nogi jego but, plunie mu w twarz i powie: Tak postępuje się z mężczyzną, który nie chce odbudować domu swego brata.
Pwt 25,9
Obrzęd odmowy jest publiczny i upokarzający: zdjęcie buta z nogi, plunięcie w twarz i wypowiedziana formuła. Pwt 25,10 dodaje skutek trwały — w Izraelu nazwie się takiego człowieka domem tego, któremu zdjęto but. Pwt 25,8 pokazuje przy tym, że starsi najpierw z nim rozmawiają; procedura zaczyna się od próby przekonania.
Przed Synajem
Wtedy Juda powiedział do Onana: Obcuj z żoną twego brata i ożeń się z nią, i wzbudź twemu bratu potomstwo.
Rdz 38,8
Juda wydaje Onanowi to samo polecenie, którym później stanie się przepis: wzbudź bratu potomstwo. Historia jest znana, ale warto zauważyć, co z niej wynika dla samego pojęcia. Obowiązek istnieje w narracji Księgi Rodzaju wcześniej, niż zostaje zapisany w Powtórzonym Prawie. Pwt 25 porządkuje praktykę, a nie ustanawia ją od zera.
Rut i granice porównania
Boaz jeszcze dodał: W dniu, kiedy wykupisz pole z rąk Noemi, kupisz je również od Rut Moabitki, żony zmarłego, aby wzbudzić imię zmarłego na jego dziedzictwie.
Rt 4,5
Także Rut Moabitkę, żonę Machlona, nabyłem sobie za żonę, aby wzbudzić imię zmarłego na jego dziedzictwie, aby nie zginęło imię zmarłego wśród jego braci ani z bramy jego miejsca. Wy jesteście dziś tego świadkami.
Rt 4,10
Księga Rut bywa podawana jako przykład lewiratu i po części słusznie — cel jest ten sam, wzbudzenie imienia zmarłego na jego dziedzictwie. Różnice są jednak poważne. Boaz nie jest bratem zmarłego, sprawa łączy się z wykupem pola, a Rt 4,6 pokazuje bliższego krewnego, który rezygnuje z powodu szkody na własnym dziedzictwie. To instytucja pokrewna, nie ta sama.
Nauczycielu, Mojżesz powiedział: Jeśli ktoś umrze, nie mając dzieci, to jego brat ma ożenić się z jego żoną i wzbudzić potomstwo swemu bratu.
Mt 22,24
Saduceusze przywołują ten przepis w rozmowie z Mesjaszem, streszczając go poprawnie. Mt 22,25 rozwija ich pytanie o siedmiu braci. Warto zauważyć, że pytanie jest konstrukcją myślową, a nie sprawą z życia.
Czego tekst nie mówi
Pwt 25 nie rozstrzyga wielu rzeczy, które musiałyby się pojawić w praktyce. Nie mówi, co zrobić, gdy braci jest kilku — czy obowiązek przechodzi na kolejnego po odmowie pierwszego. Nie mówi, czy obejmuje brata już żonatego. Nie mówi, czy wdowa może odmówić i jakie ma wtedy prawa. Nie mówi też, ile dzieci ma spełnić warunek ani co się dzieje, jeśli związek pozostaje bezdzietny.
Nie wiadomo wreszcie, jak rozumieć wymóg wspólnego mieszkania braci: czy chodzi o jedno gospodarstwo, czy o życie w tej samej miejscowości. Rozstrzygnięcia tych pytań istnieją w późniejszym prawie żydowskim, ale nie w tekście Tory. Kto je referuje, powinien powiedzieć, skąd pochodzą.
Zwróćmy jeszcze uwagę na proporcję między przepisem a jego skutkami. Pięć wystąpień dwóch rzadkich słów wystarczyło, żeby ukształtować dwie ważne opowieści Pisma i jeden spór teologiczny w Ewangeliach. Tak wygląda w Torze wiele instytucji: krótki przepis, długie następstwa.
Zobacz też: Tekst interlinearny · Pierworodny (bechor) — należy do Boga · Zera (זֶרַע) — nasienie, potomstwo i ziarno w jednym · Księga Rut · Juda — znaczenie imienia
