Zwrot o obrzezanym sercu bywa przedstawiany jako nowość Nowego Przymierza: kiedyś ciało, teraz wnętrze. Wystarczy jednak sprawdzić, gdzie pada po raz pierwszy, żeby zobaczyć, że jest starszy niż spór, w którym się go używa. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Zwrot pochodzi z Tory
Obrzeżcie więc nieobrzezanie swojego serca i nie zatwardzajcie już swojego karku.
Pwt 10,16
Pan, twój Bóg, obrzeza twoje serce i serce twego potomstwa, abyś miłował Pana, swego Boga, z całego swego serca i całą swoją duszą, abyś żył.
Pwt 30,6
Mojżesz mówi to do ludu, który obrzezanie ciała już praktykuje. Nakaz dotyczy więc czegoś dodatkowego, a nie zamiennego. W drugim miejscu podmiotem czynności jest Bóg, a celem miłowanie go całym sercem — to samo, co później stanie się pierwszym przykazaniem u Jeszui.
I że ja postępowałem na przekór im, i wprowadziłem ich do ziemi ich wrogów; jeśli wtedy ukorzą się ich nieobrzezane serca i będą znosić karę za swoje nieprawości;
Kpł 26,41
Księga Kapłańska używa tego samego określenia w kontekście kary i ukorzenia się. Obraz nie jest więc pojedynczym wtrętem w mowie Mojżesza, lecz stałym sposobem mówienia o wnętrzu, którego znak zewnętrzny nie objął.
Prorocy podejmują ten sam obraz
Obrzeżcie się dla Pana i usuńcie napletki waszych serc, Judejczycy i mieszkańcy Jerozolimy, aby moja zapalczywość nie wybuchła jak ogień i nie paliła się tak, że nikt nie zdoła jej zgasić z powodu zła waszych uczynków.
Jr 4,4
Oto nadchodzą dni, mówi Pan, w których nawiedzę każdego obrzezanego i nieobrzezanego; Egipt, Judę, Edom, Ammonitów, Moabitów i wszystkich, którzy są w najdalszych zakątkach i mieszkają na pustyni. Wszystkie te narody bowiem są nieobrzezane, a cały dom Izraela ma nieobrzezane serce.
Jr 9,25-26
Jeremiasz stawia rzecz ostro: cały dom Izraela ma nieobrzezane serce. Zdanie jest zarzutem wobec ludzi obrzezanych na ciele. Znak sam z siebie nie wystarcza — i mówi to prorok wewnątrz przymierza synajskiego, na długo przed sporem z Listu do Galatów. Warto zauważyć, że Jeremiasz nie proponuje w zamian rezygnacji ze znaku. Wzywa do obrzezania się dla Jahwe i zaraz potem mówi o napletkach serca, zestawiając oba obrazy w jednym zdaniu.
Paweł nie wymyśla nowego pojęcia
Obrzezanie bowiem jest pożyteczne, jeśli wypełniasz prawo, ale jeśli przekraczasz prawo, twoje obrzezanie staje się nieobrzezaniem. Jeśli więc nieobrzezany przestrzega przepisów prawa, czyż jego nieobrzezanie nie będzie uznane za obrzezanie? I ten, który jest nieobrzezany z natury, a wypełnia prawo, osądzi ciebie, który mając literę i obrzezanie, przekraczasz prawo. Nie ten bowiem jest Żydem, kto jest Żydem na zewnątrz, ani nie to jest obrzezaniem, co jest na zewnątrz, na ciele; Ale ten jest Żydem, kto jest nim wewnątrz, i to jest obrzezanie, co jest obrzezaniem serca, w duchu, nie w literze, którego chwała nie pochodzi od ludzi, lecz od Boga.
Rz 2,25-29
Warto przeczytać ten fragment od początku, a nie od ostatniego zdania. Zaczyna się od warunku: obrzezanie jest pożyteczne, jeśli wypełniasz prawo. Cały wywód zakłada, że wypełnianie prawa ma znaczenie — inaczej pierwsze zdanie nie miałoby sensu. Konkluzja o obrzezaniu serca w duchu, a nie w literze, jest zakończeniem tego rozumowania, a nie samodzielną tezą.
Ludzie twardego karku, nieobrzezanego serca i uszu! Wy zawsze sprzeciwiacie się Duchowi Świętemu. Jak wasi ojcowie, tak i wy!
Dz 7,51
Szczepan używa tego samego zwrotu wobec rady i zestawia go z ojcami, a więc mówi językiem proroków, nie nowym. U Pawła obraz wraca w dwóch listach:
My bowiem jesteśmy obrzezaniem, którzy w duchu służymy Bogu i chlubimy się w Chrystusie Jezusie, a nie pokładamy ufności w ciele.
Flp 3,3
W nim też zostaliście obrzezani obrzezaniem nie ręką uczynionym, lecz obrzezaniem Chrystusa, przez zrzucenie grzesznego ciała doczesnego;
Kol 2,11
Strona przeciwna
Przeciw prostemu ujęciu stoi przede wszystkim to, jak przymierze z Abrahamem opisuje sama Księga Rodzaju.
A takie jest moje przymierze, które będziecie zachowywać, między mną a wami i między twoim potomstwem po tobie: Każdy mężczyzna wśród was ma być obrzezany. Obrzezacie więc ciało waszego napletka; to będzie znakiem przymierza między mną a wami. Każdy syn wśród was w ósmym dniu życia będzie obrzezany, każdy mężczyzna przez wszystkie pokolenia, tak narodzony w domu, jak i nabyty za pieniądze od jakiegokolwiek cudzoziemca, który nie pochodzi z twego potomstwa. Urodzony w twoim domu i nabyty za twoje pieniądze musi być obrzezany. A moje przymierze będzie na waszym ciele jako wieczne przymierze. A nieobrzezany mężczyzna, któremu nie obrzezano ciała jego napletka, ta dusza będzie wykluczona ze swego ludu, bo złamała moje przymierze.
Rdz 17,10-14
Pada tu określenie wieczne przymierze i kara wykluczenia. Zestawienie z Listem do Galatów jest niewygodne dla każdego:
Oto ja, Paweł, mówię wam, że jeśli dacie się obrzezać, Chrystus na nic wam się nie przyda. A oświadczam raz jeszcze każdemu człowiekowi, który daje się obrzezać, że jest zobowiązany wypełnić całe prawo.
Ga 5,2-3
A niektórzy przybysze z Judei nauczali braci: Jeśli nie zostaniecie obrzezani według zwyczaju Mojżesza, nie możecie być zbawieni.
Dz 15,1
Ga 5,2 jest jednym z najostrzejszych zdań Pawła i nie zawiera żadnego zastrzeżenia w rodzaju: jeśli robicie to dla zbawienia. Kontekst listu wskazuje, że taki właśnie był przedmiot sporu, bo w Dz 15,1 warunkiem zbawienia czyniono obrzezanie wprost — ale to wniosek z kontekstu, a nie z samego zdania. Uczciwie trzeba powiedzieć, że sformułowanie jest mocniejsze, niż wygodnie przyjąć. Dwa dalsze miejsca kłopoczą obie strony:
Bo w Chrystusie Jezusie ani obrzezanie nic nie znaczy, ani nieobrzezanie, ale wiara, która działa przez miłość.
Ga 5,6
Został ktoś powołany jako obrzezany? Niech się nie staje nieobrzezanym. Został ktoś powołany jako nieobrzezany? Niech się nie obrzezuje. Obrzezanie nic nie znaczy i nieobrzezanie nic nie znaczy, tylko zachowywanie przykazań Boga.
1 Kor 7,18-19
Zdanie z Koryntian jest tu najciekawsze, bo w jednym oddechu odbiera obrzezaniu znaczenie i podtrzymuje zachowywanie przykazań Boga. Kto używa go przeciw Torze, musi pominąć jego drugą połowę; kto używa go za obrzezaniem, musi pominąć pierwszą.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak Paweł godził Rdz 17 z Ga 5 — nigdzie tego nie wyjaśnia. Nie wiemy, czy uważał obrzezanie dzieci wierzących Żydów za nadal obowiązujące; Dz 21 sugeruje, że tak, ale mówi to o oskarżeniu wobec niego, a nie o jego własnym zdaniu. Nie wiemy, jak w praktyce rozpoznać obrzezane serce, bo Pismo nie podaje żadnego znaku zewnętrznego. Nie wiemy wreszcie, czy Pwt 30,6 mówi o wydarzeniu jednorazowym, czy o procesie — czasownik nie rozstrzyga, a kontekst obietnicy powrotu z rozproszenia daje się czytać na oba sposoby.
Zobacz też: Obrzezanie (brit mila) · Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Jahwe · Przymierze (brit) · Księga Kapłańska · Księga Rodzaju
