Rzeczownik katara (κατάρα, G2671) występuje w Nowym Testamencie sześć razy. Jest złożeniem przedrostka kata- ze rzeczownikiem oznaczającym modlitwę lub życzenie — dosłownie: życzenie skierowane w dół, przeciw komuś. Odpowiada hebrajskiemu kelala (H7045), które w Tanach pada trzydzieści trzy razy i zawsze stoi w parze z błogosławieństwem.
Para z Tanach
Hebrajski nie mówi o przekleństwie osobno. Mówi o dwóch drogach postawionych przed człowiekiem, z których trzeba wybrać.
Oto dziś kładę przed wami błogosławieństwo i przekleństwo.
Pwt 11,26
Biorę dziś na świadków przeciwko wam niebo i ziemię, że położyłem przed tobą życie i śmierć, błogosławieństwo i przekleństwo. Wybierz więc życie, abyś żył, ty i twoje potomstwo;
Pwt 30,19
Ten sam układ wraca w Nowym Testamencie u Jakuba, gdzie oba wyrazy wychodzą z jednych ust i właśnie to jest przedmiotem zarzutu.
Nim błogosławimy Boga i Ojca i nim przeklinamy ludzi stworzonych na podobieństwo Boga.
Jk 3,9
Z tych samych ust wychodzi błogosławieństwo i przekleństwo. Tak być nie powinno, moi bracia.
Jk 3,10
Dwa pozostałe miejsca
Hbr 6,8 używa rzeczownika w obrazie rolniczym: ziemia rodząca ciernie jest bliska przekleństwa. 2 P 2,14 mówi o synach przekleństwa, co jest hebraizmem — semickim sposobem tworzenia przymiotnika przez dopełniacz.
Lecz ta, która wydaje ciernie i osty, jest odrzucona i bliska przekleństwa, a jej końcem jest spalenie.
Hbr 6,8
Mając oczy pełne cudzołóstwa i nieprzestające grzeszyć, zwabiają dusze niestałe. Serce mają wyćwiczone w chciwości, synowie przekleństwa.
2P 2,14
Ga 3,10 i Ga 3,13
Najważniejsze użycia stoją obok siebie w jednym akapicie Listu do Galatów. Pierwsze zdanie cytuje zakończenie listy przekleństw z Księgi Powtórzonego Prawa.
Przeklęty, kto nie trwa w wypełnianiu słów tego prawa. A cały lud powie: Amen.
Pwt 27,26
Na wszystkich bowiem, którzy są z uczynków prawa, ciąży przekleństwo, bo jest napisane: Przeklęty każdy, kto nie wytrwa w wypełnianiu wszystkiego, co jest napisane w księdze Prawa.
Ga 3,10
Drugie zdanie odwraca sytuację i cytuje przepis o wiszącym na drzewie. Trzeba zauważyć, że wyraz przetłumaczony w obu cytatach jako przeklęty to nie katara, lecz pokrewny przymiotnik epikataratos (G1944), który w Nowym Testamencie pada dokładnie dwa razy — właśnie w tych dwóch wierszach.
Chrystus odkupił nas z przekleństwa prawa, stając się za nas przekleństwem (bo jest napisane: Przeklęty każdy, kto wisi na drzewie);
Ga 3,13
Konstrukcja jest więc precyzyjna: rzeczownik nazywa stan, przymiotnik pochodzi z cytowanych przepisów, a między nimi stoi zdanie o wykupieniu.
Co ginie po polsku
Ginie para. W polskim odbiorze przekleństwo jest samodzielnym pojęciem, kojarzonym z klątwą albo z pechem. W Tanach nie występuje samodzielnie — jest drugą stroną błogosławieństwa i drugim wynikiem tego samego wyboru. Bez tej pary Ga 3,10 czyta się jako zdanie o Prawie, które rzuca klątwę, a nie o dwóch możliwych skutkach jednej drogi.
Ginie też rozróżnienie między rzeczownikiem a przymiotnikiem. Po polsku w Ga 3,13 mamy przekleństwo i przeklęty, więc wygląda to na jedno gniazdo — i tu akurat polszczyzna oddaje rzecz nieźle. Gorzej z tym, że w Ga 3,10 wyraz przeklęty pochodzi z cytatu, a wyraz przekleństwo z wywodu Pawła; czytelnik nie widzi, gdzie kończy się cytat, a zaczyna komentarz.
Ginie wreszcie hebraizm z 2 P 2,14. Zwrot o synach przekleństwa nie oznacza potomków; oznacza ludzi, których przekleństwo określa. Po polsku brzmi to jak metafora rodzinna.
Co sporne
Ga 3,10 jest jednym z najczęściej dyskutowanych zdań Nowego Testamentu i zakres rzeczownika sporu nie zamyka. Cytowany przepis mówi, że przekleństwo dotyczy tego, kto nie trwa w wypełnianiu Prawa. Pytanie brzmi, dlaczego Paweł stosuje je do tych, którzy są z uczynków Prawa. Proponowano co najmniej dwa odczyty: że nikt Prawa nie wypełnia w całości, więc droga oparta na wykonaniu prowadzi do przekleństwa; albo że chodzi o konkretną sytuację ludzi, którzy wracają pod przekleństwa przymierza sprzed odnowienia. Grecki tekst pozwala na oba, bo Paweł nie dopowiada przesłanki.
Podobnie sporne jest, co dokładnie oznacza wykupienie z przekleństwa Prawa w Ga 3,13 — czy przekleństwo zostało zdjęte z wszystkich, czy z tych, którzy byli pod Prawem, i co z tego wynika dla statusu samego Prawa. Rzeczownik nazywa stan, z którego następuje wykupienie, i tyle. Kto z zakresu słowa wyprowadza całą naukę o relacji do Tory, buduje więcej, niż leksyka udźwignie. Zakres słowa jest tu argumentem, nie wyrokiem.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Paweł cytuje Pwt 27,26 z pamięci, czy z tekstu — jego wersja różni się od hebrajskiego brzmienia w kilku miejscach, między innymi dodaje słowo o wszystkim, co jest napisane. Nie wiemy, czy adresaci listu znali kontekst rozdziału dwudziestego siódmego, czyli obrzęd na dwóch górach, i czy słyszeli w cytacie całą tę scenę. Nie wiemy wreszcie, dlaczego rzeczownik pada w Nowym Testamencie zaledwie sześć razy, skoro pojęcie jest w Tanach tak obecne; możliwe, że autorzy woleli inne wyrazy z tego pola, ale tekst tego nie tłumaczy.
Zobacz też: Kelala (קְלָלָה) — przekleństwo jako odjęcie wagi · Tanach · Paweł — znaczenie imienia
