Kelala (קְלָלָה, H7045) występuje w Tanach trzydzieści trzy razy i prawie zawsze dostaje w UBG jedno polskie słowo: przekleństwo. Kłopot w tym, że polszczyzna słyszy w nim rzucanie uroku, a hebrajski rdzeń, od którego rzeczownik pochodzi, znaczy coś zupełnie innego — być lekkim, mało znaczącym, niewiele ważącym.
Rdzeń, który znaczy: mało ważyć
Czasownik z tego samego rdzenia pojawia się osiemdziesiąt jeden razy i UBG oddaje go bardzo rozmaicie. Konie w księgach prorockich są od niego lekkie, czyli szybkie; dni Hioba są od niego prędkie. Gdy Hagar zachodzi w ciążę, jej pani staje się w jej oczach lekka — po polsku: patrzy na nią ze wzgardą. Najwyraźniej widać to w wyroku na dom Helego, gdzie tekst stawia obok siebie oba bieguny.
Dlatego Pan, Bóg Izraela, mówi: Wprawdzie powiedziałem: Twój dom i dom twego ojca będzie chodzić przede mną na wieki, ale teraz Pan mówi: Nie będzie tak! Tych bowiem, którzy mnie czczą, ja będę czcić, a ci, którzy mną gardzą, będą wzgardzeni.
1Sm 2,30
Czcić to po hebrajsku uczynić ciężkim, od tego samego rdzenia co kawod, chwała. Wzgardzić to uczynić lekkim, od rdzenia kelali. Werset nie mówi więc o dwóch uczuciach, lecz o dwóch wagach: coś się liczy albo nie liczy. Przekleństwo w tym języku to nie zaklęcie, tylko odjęcie znaczenia.
Ściągnąć na siebie lekkość
Jeśli mój ojciec mnie dotknie, okażę się w jego oczach oszustem, ściągnę na siebie przekleństwo, a nie błogosławieństwo.
Rdz 27,12
Jakub boi się, że zamiast berachy zbierze kelalę. Obie rzeczy są w tym opowiadaniu przenoszalne i konkretne, obie da się wziąć zamiast czegoś innego. Rebeka odpowiada mu zaraz potem, że przyjmuje jego kelalę na siebie — co ma sens tylko wtedy, gdy przekleństwo jest ciężarem, który da się przełożyć, a nie zaklęciem przypisanym do osoby.
Dwie góry i dwa stosy
Oto dziś kładę przed wami błogosławieństwo i przekleństwo.
Pwt 11,26
Powtórzone Prawo używa tego rzeczownika przede wszystkim jako drugiego bieguna wyboru. Nie ma tu magii ani wrogiej mocy — jest wynik. Rozdział dwudziesty ósmy rozpisuje ten wynik na kilkadziesiąt wersetów, a formuła otwierająca listę jest warunkowa.
Lecz jeśli nie będziesz słuchał głosu Pana, swego Boga, by przestrzegać wszystkich jego przykazań i ustaw, które ci dziś nakazuję, i wypełniać je, to spadną na ciebie wszystkie te przekleństwa i cię dosięgną:
Pwt 28,15
Biorę dziś na świadków przeciwko wam niebo i ziemię, że położyłem przed tobą życie i śmierć, błogosławieństwo i przekleństwo. Wybierz więc życie, abyś żył, ty i twoje potomstwo;
Pwt 30,19
Zestawienie z Pwt 30,19 pokazuje układ całości: życie i śmierć to jedna oś, błogosławieństwo i przekleństwo — druga. Kelala jest tu tym, co dzieje się z człowiekiem, który wypadł z przymierza, a nie osobną siłą polującą na niego z zewnątrz.
Przekleństwo jako status i jako formuła
Wydam ich na wysiedlenie i na ucisk we wszystkich królestwach ziemi, na pohańbienie i na przysłowie, na pośmiewisko i na przekleństwo we wszystkich miejscach, do których ich wypędzę.
Jr 24,9
W tym użyciu, częstym u Jeremiasza, kelala nie jest czymś, co ktoś na kogoś rzuca. Jest tym, czym się ktoś staje: przykładem przywoływanym, gdy ludzie chcą komuś źle życzyć. Jeremiasz podaje nawet brzmienie takiej formuły w wypadku dwóch fałszywych proroków spalonych w Babilonie — nazwisko przegranego staje się jednostką miary nieszczęścia. Polskie przekleństwo tego odcienia nie ma; sugeruje wypowiedź, a nie reputację.
I całe zło mężczyzn Sychem Bóg obrócił na ich głowy. Tak przyszło na nich przekleństwo Jotama, syna Jerubbaala.
Sdz 9,57
Co traci polski czytelnik
Traci związek z wagą i z chwałą. Po hebrajsku przekleństwo i uczczenie leżą na jednej osi, więc zdania o odjęciu znaczenia i o dodaniu ciężaru komentują się nawzajem. Po polsku przekleństwo trafia do rejestru magii, a chwała do rejestru religijnego uniesienia i nic ich już nie łączy.
Ginie też różnica między czterema hebrajskimi hasłami, które przekład zbiera pod jednym wyrazem. Kelala to odjęcie wagi; arar, występujący sześćdziesiąt trzy razy, to inny czasownik i inny gest; ala, trzydzieści pięć razy, oznacza przysięgę z sankcją; kabab, czternaście razy, jest słowem Balaama. Czytelnik polski widzi wszędzie przekleństwo i nie ma jak zauważyć, że są to cztery różne czynności.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy przeciwstawienie kelali i kawodu było dla piszących świadome. Rdzenie rzeczywiście znaczą lekkość i ciężar, a Pierwsza Księga Samuela zestawia je w jednym zdaniu — ale w parach przysłowiowych kelala stoi zawsze naprzeciw berachy, nigdy naprzeciw kawodu. Możliwe więc, że antyteza waga–lekkość jest naszą rekonstrukcją z etymologii, a nie kategorią, którą myślał autor. Na samej etymologii nie da się oprzeć żadnej nauki.
Otwarte pozostaje też zdanie z Księgi Przysłów o przekleństwie, które nie ma podstawy i dlatego nie siada. Nie wiadomo, czy jest to obserwacja o bezsilności złorzeczenia, czy o Bożej ochronie niewinnych; tekst podaje sam obraz ptaka w locie i nie tłumaczy go dalej.
Zobacz też: Tanach · Jakub · Hagar — znaczenie imienia · Rebeka — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia
