Lamentacje Jeremiasza, w starszych przekładach nazywane Trenami, to pięć poematów żałobnych napisanych po zburzeniu Jerozolimy i świątyni przez Babilończyków w 586 r. p.n.e. W jednym zdaniu: poeta opłakuje miasto, które siedzi samotne jak wdowa, uznaje, że Jahwe (PAN) ukarał je sprawiedliwie za złamanie przymierza, i w samym środku rozpaczy przypomina sobie, że Boże miłosierdzie odnawia się każdego poranka. Księga liczy 154 wersety i kończy się nie pocieszeniem, lecz modlitwą ocalałych i otwartym pytaniem.
Streszczenie w 5 zdaniach
- Jerozolima, niegdyś pełna ludzi, siedzi samotna jak wdowa: Juda poszedł do niewoli, nikt nie pielgrzymuje na święta, poganie weszli do świątyni, a miasto samo przyznaje, że zbuntowało się przeciw słowu Jahwe.
- Poeta pokazuje, że to sam Jahwe, niczym wróg, zburzył mury, odrzucił ołtarz i zniósł święta i szabaty, a dzieci mdleją z głodu na ulicach.
- W środku księgi cierpiący człowiek opisuje swoją ciemność, lecz przypomina sobie, że litość Jahwe nie ustaje, i wzywa lud, by zbadał swoje drogi i się nawrócił.
- Czwarta pieśń zestawia dawną świetność Syjonu z nędzą oblężenia, obwinia proroków i kapłanów, opłakuje pojmanie króla i zapowiada, że kara Syjonu się skończy, a kielich przejdzie na Edom.
- Na koniec ocaleni wspólnie wyliczają krzywdy, wyznają grzech i proszą Jahwe, by ich nawrócił i odnowił ich dni, choć ostatnie zdanie księgi pozostaje pytaniem.
Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale
Każdy rozdział to osobny poemat: ta sama katastrofa oglądana pięć razy z różnych stron.
Płacz nad miastem — rozdziały 1–2
Rozdział 1 — Poeta widzi Jerozolimę jako opuszczoną wdowę: sojusznicy, nazwani jej kochankami, zdradzili ją, Juda mieszka między poganami, a obcy wchodzą do jej świątyni. Od wersetu 12 mówi samo miasto: woła do przechodniów, żeby spojrzeli na jego ból, i wyznaje: „Pan jest sprawiedliwy, bo zbuntowałam się przeciwko jego słowu” (Lm 1,18).
Rozdział 2 — Tu działa sam Jahwe: jak wróg niszczy twierdze Judy, odrzuca ołtarz i skazuje na zapomnienie święta i szabaty. Poeta płacze nad dziećmi, które mdleją z głodu na rękach matek, oskarża proroków o fałszywe widzenia, a na końcu miasto pyta Boga, czy kobiety naprawdę mają jeść własne dzieci (Lm 2,20).
Człowiek w ciemności — rozdział 3
Rozdział 3 — Mówi jeden człowiek: Bóg zaprowadził go w ciemność, ogrodził jak więźnia i nakarmił goryczą. W wersetach 21–33 następuje zwrot ku pamięci o miłosierdziu Jahwe, potem wezwanie do zbadania dróg i nawrócenia (Lm 3,40), a na końcu wołanie z lochu i prośba, by Bóg osądził prześladowców.
Złoto, które pociemniało — rozdział 4
Rozdział 4 — Pieśń zestawia dawniej i teraz: złoto zaśniedziało, synowie Syjonu są jak gliniane naczynia, dzieci proszą o chleb, a matki gotują własne dzieci. Winę ponoszą prorocy i kapłani, król zostaje pojmany, a pieśń kończy się zapowiedzią, że kara Syjonu dobiegła końca, Edom zaś wypije swój kielich.
Modlitwa ocalałych — rozdział 5
Rozdział 5 — Ocaleni mówią w liczbie mnogiej: ich ziemia przypadła obcym, za własną wodę płacą, kobiety są hańbione, starcy nie siadają już w bramach, a po górze Syjon chodzą lisy. Wyznają grzech i wieczne panowanie Jahwe, proszą o odnowienie dni, a księga urywa się pytaniem, czy Bóg nie odrzucił ich całkowicie.
Bohaterowie
- Jerozolima, córka Syjonu — uosobione miasto: wdowa, zhańbiona księżniczka, matka, która straciła dzieci. Mówi własnym głosem w rozdziałach 1 i 2, przyznaje się do buntu i prosi Boga, by spojrzał na jej upokorzenie.
- Cierpiący człowiek z rozdziału 3 — mówi o sobie: „Ja jestem tym człowiekiem, który widział utrapienie” (Lm 3,1). Tradycja widzi w nim Jeremiasza, płaczącego proroka, ale tekst go nie nazywa; może to być głos całego ludu.
- Jahwe — sprawca wydarzeń: „Pan stał się jak wróg” (Lm 2,5), a zarazem jedyny adresat modlitwy i źródło nadziei (Lm 3,22-24; 5,19).
- Wrogowie — w księdze nienazwani; że chodzi o wojska Babilonu, wiemy z 2 Krl 25. Lamentacje pokazują tylko skutki: oblężenie, pościg i szyderstwo.
- Prorocy i kapłani — przywódcy obarczeni winą: prorocy zapowiadali „kłamstwo i marność” (Lm 2,14), a kapłani przelewali krew sprawiedliwych (Lm 4,13).
- Pomazaniec Jahwe — król, w którego cieniu lud chciał żyć wśród pogan (Lm 4,20). Według 2 Krl 25,5-7 był to Sedekiasz, ostatni król Judy, pojmany pod Jerychem i oślepiony w Ribla.
- Córka Edomu — sąsiedni lud, który cieszył się z upadku Jerozolimy. Lm 4,21-22 zapowiada, że kielich gniewu przejdzie także do niego; ten sam rachunek prowadzi Księga Abdiasza.
Autor i czas powstania
Księga jest anonimowa: imię Jeremiasza nie pada w niej ani razu. Jego autorstwo to tradycja: Septuaginta poprzedza księgę zdaniem, że Jeremiasz usiadł i płakał nad Jerozolimą, a Talmud (Bawa Batra 15a) wymienia Lamentacje wśród jego pism. Biblia mówi tylko, że „Jeremiasz też lamentował nad Jozjaszem” (2 Krn 35,25), ale to lament po śmierci króla, nie po upadku miasta.
Za Jeremiaszem przemawia to, że był naocznym świadkiem oblężenia, a obie księgi dzielą słownictwo, np. obraz córki mojego ludu i oczu pełnych łez (Jr 8,21; 9,1; Lm 2,11). Przeciw: w Lm 4,17 lud wypatruje pomocy narodu, który nie mógł wybawić (zapewne Egiptu), przed czym Jeremiasz ostrzegał (Jr 37,7); w Lm 2,9 prorocy „nie mają widzenia od Pana”, choć Jeremiasz je miał; a Lm 4,20 mówi o królu z czułością obcą Jeremiaszowi. Stąd wielu badaczy myśli o anonimowym poecie lub kilku poetach z jego kręgu. Rozstrzygnąć się tego nie da.
Co do czasu zgoda jest większa. Szczegóły głodu i ucieczki króla wskazują na świadków zburzenia Jerozolimy w 586 r. p.n.e. (część badaczy liczy 587), a brak wzmianki o powrocie z wygnania w 538 r. p.n.e. każe datować pieśni na lata wygnania. Rozdział 5 opisuje życie w okupowanej ziemi, co sugeruje Judę, ale to tylko wniosek.
Hebrajski tytuł Ejcha (jakże) to pierwsze słowo rozdziałów 1, 2 i 4. Talmud mówi Kinot (lamenty), Septuaginta Threnoi (stąd Treny), Wulgata Lamentationes; Treny Kochanowskiego przejęły tylko nazwę gatunku. W Biblii hebrajskiej księga należy do Pism, do pięciu zwojów (megilot); Biblie chrześcijańskie za Septuagintą stawiają ją po Księdze Jeremiasza.
Struktura księgi
| Część | Rozdziały | Treść |
|---|---|---|
| Płacz nad miastem | 1–2 | Dwa akrostychy po 22 wersety: miasto-wdowa i jej wyznanie winy, Jahwe jako wróg, zniesione święta, głód dzieci. |
| Człowiek w ciemności | 3 | Akrostych potrójny, 66 wersetów, po trzy na każdą literę: skarga jednostki, zwrot ku nadziei (3,21-33), wezwanie do nawrócenia. |
| Złoto, które pociemniało | 4 | Akrostych, 22 wersety: kontrast dawnej świetności i oblężenia, wina przywódców, pojmanie króla, wyrok na Edom. |
| Modlitwa ocalałych | 5 | 22 wersety bez akrostychu: wspólne błaganie o pamięć i odnowienie. |
Alfabet hebrajski ma 22 litery i tyle wersetów mają rozdziały 1, 2, 4 i 5. W czterech pierwszych każdy werset (w rozdziale 3 każda trójka wersetów) zaczyna się od kolejnej litery, od alef do taw. W rozdziałach 2–4 litera pe stoi przed ajin, odwrotnie niż w rozdziale 1; przyczyny nie znamy. Forma zapewne ułatwiała zapamiętanie i porządkowała ból. Rozdział 5 zachowuje liczbę 22, ale porzuca alfabet, jakby modlitwa rozsadziła formę; to jednak interpretacja.
Przesłanie i główne tematy
Katastrofa nie jest przypadkiem. Babilon był narzędziem, nie przyczyną: Jahwe wykonał to, co zapowiedział dawno temu (Lm 2,17), czyli przekleństwa przymierza z Kpł 26 i Księgi Powtórzonego Prawa 28.
Wina nazwana po imieniu. Grzeszy miasto (Lm 1,8), przewodnicy (Lm 2,14; 4,13) i cały lud: „Biada nam, bo zgrzeszyliśmy!” (Lm 5,16).
Wolno płakać i pytać. Obok wyznania winy jest skarga, której nikt nie cenzuruje: Bóg zatyka uszy na modlitwę (Lm 3,8), pobił bez litości (Lm 2,21), zapomina na długo (Lm 5,20). Ten sam ton mają konfesje Jeremiasza i Księga Hioba.
Brak pocieszyciela. Syjon wyciąga ręce i „nie ma nikogo, kto by go pocieszył” (Lm 1,17); to zdanie wraca w rozdziale 1 kilka razy. Odpowiedź daje dopiero Izajasz: „Pocieszajcie, pocieszajcie mój lud” (Iz 40,1).
Nadzieja oparta na charakterze Boga. W rozdziale 3 miasto nadal leży w gruzach; zmienia się tylko to, co poeta sobie przypomina: „Biorę to sobie do serca, dlatego mam nadzieję” (Lm 3,21). Bóg nie odrzuca na wieki i nie trapi chętnie (Lm 3,31-33).
Najważniejsze wersety
Ach, jak samotnie siedzi miasto niegdyś tak pełne ludzi! Stało się jak wdowa! Niegdyś wielka wśród narodów i księżniczka wśród prowincji, teraz stała się podwładną.
Lm 1,1 (UBG)
Otwarcie księgi i jej hebrajski tytuł. Trzy obrazy w jednym wersecie: opustoszała stolica, wdowa i księżniczka, która stała się poddaną.
Czy nic was to nie obchodzi, wszyscy, którzy przechodzicie obok? Spójrzcie i zobaczcie, czy jest boleść podobna do mojej boleści, jaką mi zadano, którą dotknął mnie Pan w dniu swojego zapalczywego gniewu.
Lm 1,12 (UBG)
Miasto zwraca się do przechodniów; dzień gniewu to prorocki dzień Jahwe, który nadszedł.
Pan uczynił, jak postanowił, wypełnił swoje słowo, które zapowiedział w dniach dawnych. Zburzył bez litości, pozwolił wrogowi radować się nad tobą, wywyższył róg twoich przeciwników.
Lm 2,17 (UBG)
Teologiczny klucz księgi: zburzenie jest wypełnieniem słowa, a nie porażką Boga.
To wielkie miłosierdzie Pana, że nie zginęliśmy, gdyż nie ustaje jego litość. Każdego poranka się odnawia, wielka jest twoja wierność. Pan jest moim działem – mówi moja dusza – dlatego mam w nim nadzieję.
Lm 3,22-24 (UBG)
Środek księgi. Zdanie „Pan jest moim działem” przypomina słowa do kapłanów, którzy nie dostali ziemi: „Ja jestem twoim działem” (Lb 18,20). Kto stracił dziedzictwo, ma jeszcze Boga. Zob. też studium wersetu Lm 3,23.
Nawróć nas do siebie, Panie, a będziemy nawróceni; odnów nasze dni, jak dawniej. Czy odrzuciłeś nas całkowicie? Czy bardzo się na nas gniewałeś?
Lm 5,21-22 (UBG)
Zakończenie. W synagodze po wersecie 22 powtarza się werset 21, żeby lektura nie kończyła się pytaniem; to zwyczaj, nie część tekstu.
Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma
Utracone święta i szabat. „Drogi Syjonu płaczą, bo nikt nie przychodzi na uroczyste święta” (Lm 1,4). To te same moadim, które Księga Kapłańska nazywa „Uroczyste święta Pana” (Kpł 23,2). Wrogowie naśmiewali się z szabatów Jerozolimy (Lm 1,7), a Jahwe „skazał na zapomnienie uroczyste święta i szabaty na Syjonie” (Lm 2,6). Utrata świąt jest częścią katastrofy, nie dodatkiem do niej.
Bez Tory. Z królem na wygnaniu „nie ma już Prawa” (Lm 2,9): poeta liczy brak nauczania Tory do strat na równi z bramami i murami.
Język czystości. Poeta mówi o grzechu obrazami z Tory. Jerozolima jest „jak kobieta oddalona z powodu jej nieczystości” (Lm 1,17; zob. Kpł 15,19), a przed skrwawionymi kapłanami ludzie wołają „Odstąpcie, nieczyści!” (Lm 4,15), jak trędowaty z Kpł 13,45. Dawni nazirejczycy, czystsi niż śnieg, są nie do poznania (Lm 4,7-8). Sama nieczystość rytualna nie jest grzechem (tame); tu służy jako obraz winy.
Przymierze wypełnione co do joty. „Będziesz jadł płód swego łona” (Pwt 28,53) — „Ręce czułych kobiet gotowały własne dzieci” (Lm 4,10); „nie zaznasz wytchnienia” (Pwt 28,65) — Juda „nie znajduje odpoczynku” (Lm 1,3). Ta sama Tora wskazuje drogę powrotu: wyznanie winy (Kpł 26,40-42) i nawrócenie (Pwt 30,1-3). Prośba z Lm 5,21 brzmi jak słowa Efraima: „Nawróć mnie, a będę nawrócony” (Jr 31,18). Warunki przymierza są poważne, a łaska tej powagi nie znosi (zob. łaska i Prawo).
Tisza be-Aw. W synagogach Lamentacje czyta się 9 dnia miesiąca Aw. To zwyczaj rabiniczny (Miszna, Taanit 4,6); Biblia podaje dla spalenia świątyni dzień siódmy (2 Krl 25,8) albo dziesiąty (Jr 52,12) piątego miesiąca. Pismo mówi tylko, że lud pościł w piątym miesiącu przez lata wygnania (Za 7,5), a Zachariasz zapowiada, że ten post zamieni się w radość (Za 8,19). Nie jest to święto z Kpł 23.
Zapowiedzi Mesjasza
Trzeba to powiedzieć uczciwie: Lamentacje nie zawierają wprost proroctwa o Mesjaszu, a Nowy Testament ich dosłownie nie cytuje. Są za to wyraźne echa.
W Lm 4,20 pada słowo masziach, „pomazaniec Pana”, ale kontekst wskazuje na króla Sedekiasza. Część dawnych autorów chrześcijańskich czytała ten werset o Chrystusie; to lektura typologiczna, nie sens kontekstu.
Cierpiący człowiek z rozdziału 3 bywa zestawiany z cierpiącym Sługą z Izajasza i z męką Jeszui (Jezusa): jest pośmiewiskiem (Lm 3,14), pije piołun (Lm 3,15), nadstawia policzek (Lm 3,30; por. Iz 50,6). Przechodnie nad miastem „kiwają głowami” (Lm 2,15), a pod krzyżem bluźnią, „kiwając głowami” (Mt 27,39). To paralele, nie przepowiednie.
Jeszua płakał nad Jerozolimą i zapowiedział jej drugie zburzenie (Łk 19,41-44), które nastąpiło w 70 r. n.e. Na ostatnie pytanie Lamentacji Pismo odpowiada w Objawieniu Jana: Bóg otrze wszelką łzę (Ap 21,4).
Dla ucznia: motywy i pytania
- Akrostych — porządek alfabetu narzucony chaosowi żałoby (rozdz. 1–4).
- Personifikacja — miasto jako wdowa, księżniczka i matka (Lm 1,1; 2,19-20).
- Kontrast — dawniej i teraz: „O jakże zaśniedziało złoto!” (Lm 4,1).
- Bóg jako wróg — Jahwe naciąga łuk przeciw własnemu ludowi (Lm 2,4-5; 3,12).
- Dzień gniewu — zapowiedziany dzień, który nadszedł (Lm 1,12.21; 2,22).
- Poranek — miłosierdzie odnawiane codziennie (Lm 3,23).
Kto obwinia kogo: Bóg lud czy lud Boga?
Jedno i drugie. Sprawcą zniszczenia jest Jahwe (Lm 2,1-8.17), ale miasto przyznaje, że On jest sprawiedliwy (Lm 1,18), a mimo to pyta, czy tak musiało się stać (Lm 2,20). Księga trzyma razem wyznanie winy i skargę.
Czy ocaleni cierpią za cudze grzechy?
W Lm 5,7 mówią: „Nasi ojcowie zgrzeszyli, nie ma ich, a my nosimy ich nieprawość”, lecz kilka wersetów dalej: „Biada nam, bo zgrzeszyliśmy!” (Lm 5,16). Skutki grzechu ojców spadają na dzieci, ale wina jest też ich własna. Prorocy tej epoki odrzucają przysłowie o cierpkich winogronach (Jr 31,29-30; Ez 18,2-4); zob. syn nie poniesie winy ojca.
Kim jest „pomazaniec Pana” z Lm 4,20?
To król z dynastii Dawida, najpewniej Sedekiasz, którego Babilończycy dopadli na równinach Jerycha (2 Krl 25,4-7; Jr 39,4-7). Lud liczył, że pod jego opieką przetrwa wśród pogan; ta nadzieja upadła razem z miastem, a późniejsze oczekiwanie na Mesjasza sięgało dalej niż odbudowa monarchii.
Czy księga kończy się nadzieją?
Kończy się prośbą i pytaniem: „Czy odrzuciłeś nas całkowicie?” (Lm 5,22). Nadzieja jest jednak wpisana wcześniej: „Skończyła się twoja kara, o córko Syjonu” (Lm 4,22), a prośba o odnowienie (Lm 5,21) zakłada, że Bóg może to zrobić.
Czytaj dalej
- Lamentacje 1 w przekładzie interlinearnym
- Porównanie przekładów Lamentacji 1
- 2 Księga Królewska — kronika upadku Jerozolimy.
- Księga Ezechiela — ta sama katastrofa widziana z wygnania.
- Siedemdziesiąt lat Jeremiasza — jak długo miało trwać wygnanie.
- Gola — wygnanie jako stan i jako społeczność
- Warstwa 586 roku w Jerozolimie — ślady pożaru miasta.
