Spór o tożsamość Sługi z 53. rozdziału Izajasza jest jednym z najstarszych sporów egzegetycznych, jakie znamy. Obie strony mają w tym samym proroku teksty na swoją korzyść i uczciwe omówienie musi pokazać jedne i drugie.
Opis, który trzeba wytłumaczyć
Wzgardzony i odrzucony przez ludzi; mąż boleści i doświadczony cierpieniem. I przed nim ukrywaliśmy jakby swoją twarz; wzgardzony tak, że mieliśmy go za nic. Zaprawdę on wziął na siebie nasze cierpienia i nosił naszą boleść. A my uważaliśmy, że jest zraniony, uderzony przez Boga i utrapiony. Lecz on był zraniony za nasze występki, starty za nasze nieprawości. Kara dla naszego pokoju była na nim, a jego ranami zostaliśmy uzdrowieni. Wszyscy jak owce zbłądziliśmy, każdy z nas zboczył na swą drogę, a Pan włożył na niego nieprawość nas wszystkich.
Iz 53,3-6
Fragment ma budowę zamienną: on bierze na siebie, my zbłądziliśmy. Mówiące „my” jest odróżnione od Sługi przez cały rozdział i to jest pierwszy problem dla odczytania narodowego — jeśli Sługą jest Izrael, to kim jest głos, który wyznaje własne zbłądzenie?
Uciśniony i gnębiony, ale nie otworzył swoich ust. Jak baranek na rzeź prowadzony i jak owca przed tymi, którzy ją strzygą, zamilkł i nie otworzył swoich ust. Został zabrany z więzienia i z sądu. Kto wypowie jego pokolenie? Został bowiem wyrwany z ziemi żyjących i zraniony za przestępstwo mojego ludu. I wyznaczono mu grób z niegodziwcami, a z bogaczami była jego śmierć, choć nieprawości nie uczynił ani nie znaleziono fałszu w jego ustach.
Iz 53,7-9
Tu pojawia się druga trudność. Sługa zostaje zraniony za przestępstwo mojego ludu — a mówiącym jest Bóg. Trudno tę frazę odnieść do narodu, bo naród byłby jednocześnie cierpiącym i tym, za kogo się cierpi. Trzecia trudność jest w tym samym zdaniu: Słudze przypisana zostaje niewinność, a Izajasz w innych miejscach opisuje Izrael jako lud winny.
Lecz spodobało się Panu zetrzeć go i zgnębić. A po złożeniu swojej duszy na ofiarę za grzech, ujrzy swoje potomstwo, przedłuży swoje dni i to, co się podoba Panu, przez jego rękę szczęśliwie się spełni. Z udręki swojej duszy ujrzy owoc i nasyci się. Mój sprawiedliwy sługa swoim poznaniem usprawiedliwi wielu, bo sam poniesie ich nieprawości. Dlatego dam mu dział wśród wielkich, aby dzielił się zdobyczami z mocarzami, ponieważ wylał swoją duszę na śmierć. Został zaliczony do przestępców, sam poniósł grzech wielu i wstawił się za przestępcami.
Iz 53,10-12
Poprzedzający fragment zapowiada wywyższenie i reakcję narodów, co domyka strukturę: poniżenie i wyniesienie tej samej postaci.
Oto się szczęśliwie powiedzie memu słudze. Będzie on wywyższony, wyniesiony i wielce uwielbiony. Jak wielu przeraziło się z jego powodu, że zeszpecono jego wygląd bardziej niż innych ludzi, a jego postać – bardziej niż synów ludzkich; Tak też pokropi wiele narodów, królowie zamkną przed nim swoje usta, dlatego że ujrzą to, czego im nie powiedziano, i zrozumieją to, o czym nie słyszeli.
Iz 52,13-15
Jak czytano ten tekst w I wieku
Najstarszy zachowany zapis rozmowy o tym rozdziale znajduje się w Dziejach. Pytanie dworzanina jest dokładnie tym pytaniem, które stawiamy do dziś, a odpowiedź Filipa pokazuje, jak czytali go pierwsi uczniowie.
A czytał ten fragment Pisma: Jak owca na rzeź był prowadzony i jak baranek milczący wobec tego, który go strzyże, tak on nie otworzył swoich ust. W jego poniżeniu pozbawiono go sądu, a któż wypowie jego ród? Jego życie bowiem zostało zabrane z ziemi. I zapytał eunuch Filipa: Proszę cię, o kim to prorok mówi? Sam o sobie czy o kimś innym? Wtedy Filip otworzył swe usta i zaczynając od tego fragmentu Pisma, głosił mu Jezusa.
Dz 8,32-35
Piotr używa języka Izajasza 53 bez cytowania nazwy rozdziału, jakby był to język oczywisty dla odbiorców.
Który grzechu nie popełnił, a w jego ustach nie znaleziono podstępu; Który, gdy mu złorzeczono, nie odpowiadał złorzeczeniem, gdy cierpiał, nie groził, ale powierzył sprawę temu, który sądzi sprawiedliwie. On nasze grzechy na swoim ciele poniósł na drzewo, abyśmy obumarłszy grzechom, żyli dla sprawiedliwości; przez jego rany zostaliście uzdrowieni. Byliście bowiem jak zbłąkane owce, lecz teraz nawróciliście się do Pasterza i Biskupa waszych dusz.
1 P 2,22-25
Sam Jeszua przywołuje jedno zdanie z tego rozdziału i odnosi je do siebie, a Mateusz stosuje inny werset do uzdrowień.
Mówię wam bowiem, że jeszcze musi się wypełnić na mnie to, co jest napisane: Zaliczono go w poczet złoczyńców. Spełnia się bowiem to, co mnie dotyczy.
Łk 22,37
Aby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka Izajasza: On nasze słabości wziął na siebie i nosił nasze choroby.
Mt 8,17
Te odwołania nie są dowodem w sporze — pisali je ludzie już przekonani. Pokazują natomiast, że odczytanie mesjańskie nie powstało wieki później jako konstrukcja teologiczna, lecz było obecne od początku i traktowane jako naturalne. Dla oceny sporu to informacja o wieku stanowiska, nie o jego słuszności.
Teksty, na których stoi odczytanie narodowe
Argument przeciwny nie jest słaby i nie należy go pomijać. W tym samym proroku Sługa jest nazwany po imieniu — i jest nim Izrael.
Ale ty, Izraelu, mój sługo, ty, Jakubie, którego wybrałem, potomku Abrahama, mojego przyjaciela! Ty, którego pochwyciłem z krańców ziemi, a pomijając znamienitych, powołałem cię i powiedziałem ci: Jesteś moim sługą, wybrałem cię i nie odrzuciłem.
Iz 41,8-9
A teraz słuchaj, Jakubie, mój sługo, i ty, Izraelu, którego wybrałem. Tak mówi Pan, który cię uczynił i który cię ukształtował już od łona matki, i który cię wspomaga: Nie bój się, Jakubie, mój sługo, i Jeszurunie, którego wybrałem.
Iz 44,1-2
Najmocniejszy jest werset z rozdziału 49, bo pada w środku jednej z pieśni o Słudze, a więc w tej samej serii tekstów, do której należy rozdział 53.
I powiedział mi: Jesteś moim sługą, Izraelu, w tobie się rozsławię.
Iz 49,3
Wy jesteście moimi świadkami, mówi Pan, i moim sługą, którego wybrałem, abyście poznali mnie i wierzyli mi, i zrozumieli, że to ja jestem. Przede mną nie został stworzony żaden Bóg ani po mnie nie będzie.
Iz 43,10
Kto czyta Izajasza po kolei, ma prawo przyjąć domyślną tożsamość Sługi z rozdziałów 41-49 również dla rozdziału 53. Odczytanie narodowe tłumaczy dobrze cierpienie niezawinione i rozproszenie między narodami. Nie tłumaczy natomiast trzech rzeczy: niewinności Sługi, jego śmierci jako ofiary za grzech oraz odróżnienia go od ludu, za który cierpi. Odczytanie mesjańskie tłumaczy te trzy, ale musi wyjaśnić, dlaczego prorok nie zaznacza zmiany podmiotu.
Warto zauważyć, że Izajasz w rozdziale 49 sam wykonuje taki ruch: dwa wersety po nazwaniu Sługi Izraelem opisuje jego zadanie jako przyprowadzenie Jakuba z powrotem. Sługa ma więc misję wobec Izraela, co znaczy, że nie jest z nim po prostu tożsamy w każdym miejscu.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Izajasz rozumiał, że pisze o jednej osobie. Prorocy bywali świadomi mniej, niż zapisali. Nie wiemy, jak rozumiano ten rozdział w Izraelu przed I wiekiem — zachowane świadectwa są późniejsze niż spór, więc trudno na nich oprzeć rozstrzygnięcie. Nie wiemy, czy Izajasz świadomie zbudował dwuznaczność, w której naród i jedna postać nakładają się na siebie; taka technika w prorokach występuje, ale przypisanie jej temu tekstowi jest naszą hipotezą, nie jego oświadczeniem. Pismo w tym miejscu nie zamyka sprawy definicją i każde rozstrzygnięcie jest wnioskiem z zestawienia, nie cytatem.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Izajasz · Piotr · Mateusz — znaczenie imienia
