Przysłowie i jego funkcja
Rozdział 18 zaczyna się od zacytowania powiedzenia, które krążyło wśród wygnańców.
I doszło do mnie słowo Pana mówiące: Dlaczego powtarzacie między sobą takie przysłowie o ziemi Izraela, mówiąc: Ojcowie jedli kwaśne winogrona, a synom zęby cierpną. Jak żyję, mówi Pan Bóg, nie będziecie więcej powtarzać tego przysłowia w Izraelu.
Ez 18,1-3
Sens przysłowia jest przejrzysty: winni byli poprzednicy, a skutki spadły na nas. Funkcja też — zwalnia mówiącego z odpowiedzialności i przesuwa ją o pokolenie wstecz. Do tego dochodzi cichy zarzut wobec Boga: skoro jedni jedli, a drugim cierpną zęby, to rozliczenie jest niesprawiedliwe.
Ezechiel nie dyskutuje z rachunkiem historycznym. Zakazuje samego powiedzenia i stawia w jego miejsce zasadę.
Oto wszystkie dusze są moje, tak dusza ojca, jak i dusza syna jest moja. Dusza, która grzeszy, ona umrze.
Ez 18,4
Ten sam zakaz i to samo przysłowie pojawia się u Jeremiasza, pracującego w tym samym pokoleniu.
W tych dniach już nie będą mówić: Ojcowie jedli cierpkie winogrona, a synom ścierpły zęby; Lecz każdy umrze za swoją nieprawość. Każdemu człowiekowi, który zje cierpkie winogrona, ścierpną zęby.
Jr 31,29-30
Zasada wyłożona wprost
Dusza, która grzeszy, umrze. Syn nie poniesie kary za nieprawość ojca ani ojciec nie poniesie kary za nieprawość syna. Sprawiedliwość sprawiedliwego pozostanie na nim, a niegodziwość niegodziwego pozostanie na nim.
Ez 18,20
Sformułowanie jest maksymalnie jednoznaczne i działa w obie strony: syn nie odpowiada za ojca, ojciec nie odpowiada za syna. Nie jest to nowość w Piśmie — dokładnie tak brzmi przepis Tory regulujący sądownictwo.
Ojcowie nie poniosą śmierci za dzieci ani dzieci nie poniosą śmierci za ojców. Każdy za swój grzech poniesie śmierć.
Pwt 24,16
Rozdział idzie dalej i dodaje coś, czego przysłowie nie przewidywało: człowiek nie jest związany nawet własną przeszłością.
A jeśli niegodziwy odwróci się od wszystkich swoich grzechów, które popełnił, będzie strzegł wszystkich moich ustaw i będzie czynił to, co prawe i sprawiedliwe, na pewno będzie żył, nie umrze; Żadne jego występki, których się dopuścił, nie będą mu wspominane. Będzie żył w swej sprawiedliwości, którą czynił. Czyż ja mam upodobanie w śmierci niegodziwego? – mówi Pan Bóg, a nie raczej w tym, aby się odwrócił od swoich dróg i żył?
Ez 18,21-23
Zasada działa też w drugą stronę — sprawiedliwość z przeszłości nie jest zabezpieczeniem na przyszłość, co księga wykłada w rozdziale 33.
Jeśli powiem sprawiedliwemu: Na pewno będziesz żyć, a on, polegając na swojej sprawiedliwości, uczyni nieprawość, to żadna jego sprawiedliwość nie będzie wspomniana, ale umrze z powodu swojej nieprawości, którą uczynił. A jeśli powiem bezbożnemu: Na pewno umrzesz, a on odwróci się od swego grzechu i uczyni to, co prawe i sprawiedliwe; Jeśli bezbożny zwróci zastaw, odda to, co wydarł, i będzie chodził według praw życia, nie czyniąc nieprawości, na pewno będzie żył i nie umrze. Żadne jego grzechy, które popełnił, nie będą mu wspominane. Czynił to, co prawe i sprawiedliwe; na pewno będzie żył.
Ez 33,13-16
Wniosek jest wezwaniem, nie orzeczeniem o losie.
Dlatego, domu Izraela, będę sądzić każdego z was według jego dróg, mówi Pan Bóg. Nawróćcie się i odwróćcie się od wszystkich swoich występków, aby nieprawość nie stała się waszą zgubą. Odrzućcie od siebie wszystkie swoje przestępstwa, których się dopuszczaliście, i uczyńcie sobie nowe serce i nowego ducha. Czemu macie umrzeć, domu Izraela? Nie mam bowiem żadnego upodobania w śmierci umierającego, mówi Pan Bóg. Odwróćcie się więc, a będziecie żyć.
Ez 18,30-32
Napięcie, którego nie da się zbyć
Problem polega na tym, że Pismo zawiera również formułę mówiącą coś pozornie przeciwnego, i to w miejscu najbardziej eksponowanym — w Dekalogu.
Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, bo ja jestem Pan, twój Bóg, Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, którzy mnie nienawidzą;
Wj 20,5
Ta sama formuła powtarza się przy odnowieniu przymierza po grzechu ze złotym cielcem.
Zachowujący miłosierdzie nad tysiącami, przebaczający nieprawość, przestępstwo i grzech, lecz nieusprawiedliwiający winnego, nawiedzający nieprawość ojców na synach i na synach ich synów do trzeciego i czwartego pokolenia.
Wj 34,7
I jeszcze raz, w ustach Mojżesza wstawiającego się za ludem.
Pan nierychły do gniewu i pełen wielkiego miłosierdzia, przebaczający nieprawość i przestępstwo, który nie uniewinnia winnego, lecz nawiedza nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia.
Lb 14,18
Trzy niezależne miejsca Tory mówią o nawiedzaniu nieprawości ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia. Ezechiel mówi, że syn nie poniesie kary za nieprawość ojca. Nie da się uczciwie powiedzieć, że nie ma tu napięcia.
Wskazuje się zwykle na kilka rozróżnień. Formuły z Tory stoją w kontekście bałwochwalstwa i opisują skutki zbiorowe — to, że decyzje jednego pokolenia kształtują warunki życia następnych, jest obserwacją, nie wyrokiem sądowym. Ez 18 mówi natomiast o rozliczeniu osobistym: kto umrze za jaki grzech. Do tego dochodzi doprecyzowanie w samym Dekalogu, gdzie formuła dotyczy tych, którzy nienawidzą Boga, a więc zakłada, że potomkowie kontynuują postawę przodków. Wreszcie Pwt 24,16 pokazuje, że w porządku sądowym zasada osobistej odpowiedzialności obowiązywała od początku.
Te rozróżnienia są sensowne, ale trzeba powiedzieć jasno: Pismo nigdzie ich nie wykłada. Żaden tekst biblijny nie zestawia Ez 18 z Wj 20,5 i nie tłumaczy relacji między nimi. Powyższe wyjaśnienia są odczytaniem, a nie cytatem — i nie zamykają sprawy. Można też uczciwie zauważyć, że Ezechiel nie zapowiada zmiany zasady w czasie; nie mówi, że kiedyś było inaczej, a teraz będzie inaczej. Mówi, że przysłowie ma zniknąć, bo jest fałszywe — a więc twierdzi, że zasada osobistego rozliczenia obowiązywała zawsze.
Do czego to zmierza
Cel rozdziału nie jest teoretyczny. Ezechiel odbiera wygnańcom alibi po to, żeby mieli po co się nawracać. Jeśli o ich losie zdecydowały grzechy dziadków, nie mają nic do zrobienia. Jeśli zdecyduje ich własna droga — mają. Ostatnie zdanie rozdziału jest wezwaniem do życia, nie zapowiedzią kary, i powtarza się w księdze niemal dosłownie.
Powiedz im: Jak żyję, mówi Pan Bóg: Nie pragnę śmierci bezbożnego, ale aby bezbożny odwrócił się od swojej drogi i żył. Odwróćcie się, odwróćcie się od swoich złych dróg. Dlaczego macie umrzeć, domu Izraela?
Ez 33,11
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak pogodzić Ez 18 z formułą o trzecim i czwartym pokoleniu w sposób, który Pismo by potwierdzało. Podane wyżej rozwiązania są rekonstrukcją; tekst biblijny sam ich nie proponuje i pozostawia oba stwierdzenia obok siebie.
Nie wiemy, czy mowa tu o śmierci fizycznej, o odcięciu od wspólnoty, czy o czymś dalszym. Ezechiel używa słowa o umieraniu w sensie, którego nie precyzuje, a przykłady, jakie podaje, mieszają skutki doczesne z ostatecznymi.
Nie wiemy wreszcie, jak przyjęto ten rozdział. Skoro przysłowie było popularne na tyle, że trzeba było go zakazywać, to opór musiał istnieć — ale księga nie zapisuje ani jednego głosu z drugiej strony.
