Czym są konfesje
W kilku miejscach księgi Jeremiasza tok wyroczni przerywa się i mówi sam prorok — do Boga, o sobie. Fragmenty te przyjęło się nazywać konfesjami; nazwa jest umowna i nie pochodzi z tekstu. Wspólne mają to, że nie zawierają przesłania dla ludu. Są zapisem tego, co dzieje się z człowiekiem, któremu kazano powtarzać komunikaty odbierane jako zdrada.
Pierwszy z nich pokazuje sytuację wyjściową: Jeremiasz dowiaduje się, że jego sąsiedzi planują go zabić.
A Pan oznajmił mi to i zrozumiałem; wtedy ukazałeś mi ich uczynki. Ja zaś byłem jak baranek i wół prowadzony na rzeź, bo nie wiedziałem, że przeciwko mnie knuli zamysły, mówiąc: Zniszczmy drzewo wraz z jego owocem i wykorzeńmy go z ziemi żyjących, aby jego imię już nie było wspominane. Lecz, Panie zastępów, który sądzisz sprawiedliwie i badasz nerki i serca, niech zobaczę twoją pomstę nad nimi. Wyjawiłem ci bowiem swoją sprawę.
Jr 11,18-20
Obraz baranka prowadzonego na rzeź opisuje tu nieświadomość — prorok nie wiedział, co się przeciwko niemu szykuje. Prośba, którą kończy, to żądanie pomsty, a nie przebaczenia. Warto to odnotować, zamiast wygładzać.
Spór o sprawiedliwość
Drugi fragment stawia pytanie, które w Piśmie zadaje też Hiob i kilku psalmistów.
Sprawiedliwy jesteś, Panie, choćbym się z tobą spierał. Ja jednak będę rozmawiać z tobą o twoich sądach. Czemu szczęści się droga bezbożnych? Czemu spokojnie żyją wszyscy, którzy postępują bardzo zdradliwie?
Jr 12,1
Konstrukcja jest ostrożna i uczciwa naraz: prorok najpierw przyznaje Bogu rację, a dopiero potem oświadcza, że mimo to zamierza się spierać. Nie podważa sprawiedliwości Jahwe; podważa własną zdolność zrozumienia jej na podstawie tego, co widzi.
Trzeci fragment jest już skargą na własne życie.
Biada mi, moja matko, że urodziłaś mnie, mężczyznę kłótni i sporu na całej ziemi. Nie pożyczyłem im na lichwę ani oni na lichwę mnie nie pożyczali, a jednak każdy mi złorzeczy.
Jr 15,10
Ostatnie zdanie precyzuje żal: nie jest lichwiarzem, nikomu nic nie zawinił finansowo, a mimo to wszyscy mu złorzeczą. Prorok jest znienawidzony wyłącznie za to, co mówi.
Najcięższe zdanie
W tym samym rozdziale pada zarzut, który trudno przeczytać obojętnie.
Ty mnie znasz, Panie, wspomnij i wejrzyj na mnie, a pomścij mnie wobec moich prześladowców. Nie porywaj mnie w swojej pobłażliwości wobec nich. Wiedz, że dla ciebie znoszę hańbę. Gdy się znalazły twoje słowa, zjadłem je, a twoje słowo było dla mnie weselem i radością mego serca. Nazywam się bowiem twoim imieniem, Panie, Boże zastępów! Nie zasiadałem w radzie naśmiewców ani się z nimi nie radowałem; ale zasiadałem samotnie z powodu twojej surowej ręki, bo napełniłeś mnie gniewem. Czemu mój ból ma trwać wiecznie i moja rana ma być nieuleczalna, i nie chce się goić? Czy masz być dla mnie jak kłamca, jak wody zawodne?
Jr 15,15-18
Początek jest wyznaniem przywiązania do słowa Bożego — prorok mówi, że je zjadł, i że było jego radością. Zakończenie jest oskarżeniem: Bóg porównany do wyschniętego potoku, na który wędrowiec liczył i został zawiedziony. To nie jest ozdobnik retoryczny, tylko zarzut zawodności postawiony wprost.
Podobne napięcie wraca w rozdziale 17, gdzie prośba o uzdrowienie sąsiaduje z relacją z drwin.
Uzdrów mnie, Panie, a będę uzdrowiony; zbaw mnie, a będę zbawiony. Ty bowiem jesteś moją chwałą. Oto oni mówią do mnie: Gdzie jest słowo Pana? Niech się już spełni! Ale ja nie zabiegałem, aby być twoim pasterzem ani nie pragnąłem dnia boleści; ty wiesz: cokolwiek wyszło z moich ust, jest przed twoim obliczem.
Jr 17,14-16
Zarzut ze strony słuchaczy jest przy tym logiczny: skoro zapowiadana katastrofa nie nadchodzi, to może nie ma jej skąd oczekiwać. Prorok broni się tym, że nie zabiegał o ten urząd.
Przymus mówienia
Najostrzejsze zdanie całego zbioru otwiera rozdział 20.
Namówiłeś mnie, Panie, a dałem się namówić. Ty jesteś silniejszy ode mnie i mnie przemogłeś. Jestem wystawiony na pośmiewisko każdego dnia, każdy się ze mnie naśmiewa.
Jr 20,7
Użyty czasownik oznacza namówienie kogoś do czegoś wbrew jego pierwotnej woli. Jeremiasz mówi więc, że dał się przekonać i że nie miał wobec Boga równych sił. Zaraz potem tłumaczy, dlaczego nie może po prostu przestać.
I powiedziałem: Nie będę go wspominał ani nie będę już mówił w jego imię. Ale słowo Boże jest w moim sercu jakby ogień płonący, zamknięty w moich kościach, i usiłowałem je wstrzymać, ale nie mogłem.
Jr 20,9
To jest odpowiedź na pytanie, czemu ktoś, kto tak się skarży, mówi dalej. Nie z entuzjazmu i nie z poczucia misji: milczenie okazało się dla niego trudniejsze niż mówienie.
Rozdział kończy się przekleństwem własnego dnia narodzin.
Przeklęty dzień, w którym się urodziłem. Niech dzień, w którym urodziła mnie moja matka, nie będzie błogosławiony.
Jr 20,14
Po co wyszedłem z łona – aby doznawać trudu i smutku, aby moje dni były strawione wśród hańby?
Jr 20,18
Bardzo podobne słowa wypowiada Hiob, i to podobieństwo nie jest przypadkowe — obie księgi używają tego samego gatunku skargi.
Niech zginie dzień, w którym się urodziłem, i noc, w którą powiedziano: Poczęty mężczyzna.
Hi 3,3
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kiedy te fragmenty powstały ani czy ułożono je w kolejności chronologicznej. Rozdziały, w których stoją, nie są uporządkowane według dat, a same skargi nie zawierają wskazówek czasowych.
Nie wiemy, czy Jeremiasz kiedykolwiek otrzymał odpowiedź, która by go zadowoliła. W dwóch miejscach po skardze pada mowa Boża, ale nie jest ona wyjaśnieniem — jest wezwaniem do dalszej służby i ostrzeżeniem.
Nie wiemy wreszcie, dlaczego te teksty zostawiono w księdze. Nie budują autorytetu proroka i łatwo je obrócić przeciwko niemu. Pismo nie tłumaczy tej decyzji; podaje po prostu, że tak zostało zapisane, i pozostawia czytelnikowi wniosek, że wiarygodność zbioru mierzy się także tym, czego z niego nie usunięto.
