Księga Jeremiasza istnieje w dwóch wyraźnie różnych postaciach. Tekst hebrajski, na którym opierają się przekłady europejskie, jest dłuższy. Tekst grecki Septuaginty jest krótszy o mniej więcej ósmą część i ma inny układ: wyrocznie przeciw narodom stoją w nim w innym miejscu księgi i w innej kolejności. Różnica nie polega na kilku słowach, tylko na wydaniu.
Co odkryto w Qumran
Przez długi czas krótszy tekst grecki tłumaczono skracaniem przez tłumacza. Wśród rękopisów z czwartej groty w Qumran znaleziono jednak hebrajskie fragmenty Jeremiasza reprezentujące właśnie ten krótszy układ, obok innych fragmentów reprezentujących układ dłuższy. Krótsza wersja nie była więc wynalazkiem greckiego tłumacza — istniała po hebrajsku i była kopiowana.
To jedno z ważniejszych odkryć tekstowych ubiegłego stulecia, a jego waga polega na tym, że jest to fakt, a nie interpretacja. Fragmenty leżą w publikacjach, są datowane i opisane, a spór dotyczy tylko tego, co z nich wynika.
Co z tego wynika
Najbardziej rozpowszechniony wniosek jest taki, że mamy przed sobą dwa wydania tej samej księgi, z których jedno rozwinęło się z drugiego. Większość badaczy uznaje krótszy układ za wcześniejszy, a dłuższy za rozszerzony, choć zdania nie są jednomyślne i proponowano też model odwrotny.
Dla czytelnika Pisma jest to sytuacja, którą warto zrozumieć, zamiast ją przemilczać. Nie chodzi o sprzeczności w treści ani o dwa różne przesłania: obie wersje mówią to samo, różnią się objętością, kolejnością i obecnością pewnych powtórzeń i formuł. Chodzi o to, że księga prorocka rosła w toku przekazu, i że dokumentacja tego wzrostu jest namacalna.
Księga, która sama o tym mówi
Najciekawsze jest to, że o dwóch wydaniach mówi wprost sam tekst biblijny. Trzydziesty szósty rozdział opowiada o spisaniu zwoju, o jego spaleniu przez króla i o spisaniu na nowo.
Jeremiasz więc wezwał Barucha, syna Neriasza, a Baruch spisał z ust Jeremiasza na zwoju księgi wszystkie słowa Pana, które mówił do niego.
Jr 36,4
Po spaleniu następuje zdanie, które opisuje dokładnie taki proces, jaki widać w rękopisach.
Wtedy Jeremiasz wziął inny zwój i dał go Baruchowi, synowi Neriasza, pisarzowi, a ten spisał na nim z ust Jeremiasza wszystkie słowa tamtego zwoju, który spalił w ogniu Joakim, król Judy. Nadto zostało dodane do nich wiele podobnych słów.
Jr 36,32
Zdanie o dodaniu wielu podobnych słów nie jest komentarzem badacza — jest częścią księgi. Autor albo redaktor uznał za stosowne zaznaczyć, że drugi zwój był obszerniejszy od pierwszego. Świadectwo z Qumran nie jest więc dla tej księgi niespodzianką; jest potwierdzeniem, że opisany w niej sposób powstawania tekstu rzeczywiście miał miejsce.
Sama księga zna też odniesienie do siebie jako do zapisanej całości.
I sprowadzę na tę ziemię wszystkie moje słowa, które wypowiedziałem przeciw niej, mianowicie to wszystko, co jest napisane w tej księdze, co prorokował Jeremiasz przeciw wszystkim narodom.
Jr 25,13
Zestawienie obu świadectw daje obraz spójny: księga powstawała etapami, a jej własna narracja tego nie ukrywa. Kto oczekuje od tekstu prorockiego jednorazowego zapisu podanego w gotowej formie, oczekuje czegoś, czego sama Księga Jeremiasza o sobie nie mówi.
Czego to nie dowodzi
Istnienie dwóch wersji nie dowodzi, że tekst Jeremiasza jest niepewny w treści. Różnice dotyczą objętości i układu, a nie przesłania — i to trzeba powiedzieć wprost, bo bywa z tego robiony argument w obie strony.
Nie dowodzi też, że któraś z wersji jest gorsza albo mniej wiarygodna. Rękopisy pokazują, że obie krążyły równolegle w tym samym czasie i w tym samym środowisku. Ustalenie, która jest wcześniejsza, opiera się na analizie tekstu, nie na dacie rękopisu, i pozostaje przedmiotem dyskusji.
Nie rozstrzyga wreszcie żadnego pytania o autorstwo. Fragmenty mówią o przekazie, a nie o tym, kto wypowiedział zapisane w nich słowa.
Co zostaje: kto opiera wiarę wyłącznie na Piśmie, ma tu materiał do przemyślenia i zarazem powód do spokoju. Historia tekstu jest bardziej złożona, niż sugeruje przyzwyczajenie do jednego wydania — a jednocześnie jest udokumentowana, sprawdzalna i opisana w samej księdze.
