Zapowiedź dana Rebece dotyczy dwóch narodów, nie dwóch dusz — tekst mówi to wprost w pierwszym zdaniu. Chodziło o to, przez kogo pobiegnie linia obietnicy danej Abrahamowi, a nie o wieczny los dwóch niemowląt. Zdanie o znienawidzeniu Ezawa, które cytuje Paweł, pochodzi od Malachiasza i pada mniej więcej tysiąc lat po śmierci Ezawa, w kontekście spustoszenia Edomu. Nie jest to więc wyrok wydany nad noworodkiem. Trzeba jednak przyznać, że Paweł używa tego cytatu w wywodzie o wybraniu i sam napięcia nie usuwa.
Co Bóg zapowiedział Rebece przed narodzinami bliźniąt?
I Pan jej odpowiedział: Dwa narody są w twoim łonie i dwa ludy wyjdą z twego wnętrza. Jeden lud będzie mocniejszy niż drugi i starszy będzie służył młodszemu.
Rdz 25,23
Zdanie jest w liczbie mnogiej od początku do końca: dwa narody, dwa ludy, jeden mocniejszy od drugiego. Nie ma w nim mowy o zbawieniu ani o potępieniu. Jest w nim natomiast odwrócenie normalnego porządku — starszy ma służyć młodszemu — i to jest w Księdze Rodzaju wzorzec powtarzalny: Izaak przed Ismaelem, Jakub przed Ezawem, Efraim przed Manassesem, Dawid przed starszymi braćmi. Za każdym razem chodzi o to samo: obietnica nie biegnie według ludzkiego pierwszeństwa.
Co znaczą słowa Malachiasza o znienawidzeniu Ezawa?
Umiłowałem was, mówi Pan, a wy mówicie: W czym nas umiłowałeś? Czy Ezaw nie był bratem Jakuba? – mówi Pan, a jednak umiłowałem Jakuba; A Ezawa znienawidziłem i wydałem jego góry na spustoszenie, a jego dziedzictwo – smokom na pustkowiu.
Ml 1,2-3
Malachiasz pisze po powrocie z wygnania i mówi do ludzi wątpiących, czy Bóg ich jeszcze kocha. Odpowiedź jest porównaniem: spójrzcie na Edom. Druga część zdania mówi o górach i dziedzictwie, czyli o terytorium narodu, a nie o człowieku, który dawno nie żył. Edomici brali udział w plądrowaniu Jerozolimy po jej upadku i prorocy mówią o tym w kilku miejscach. Hebrajskie zestawienie miłości i nienawiści bywa przy tym sposobem wyrażenia wyboru między dwiema rzeczami — Pismo używa tej samej pary w kilku miejscach, gdzie chodzi o pierwszeństwo, nie o uczucie.
Po co Paweł przywołuje Jakuba i Ezawa w Liście do Rzymian?
A nie tylko to, ale i Rebeka, gdy poczęła z jednego mężczyzny, naszego ojca Izaaka; Gdy dzieci jeszcze się nie urodziły i nie zrobiły nic dobrego ani złego, aby zgodnie z wybraniem trwało postanowienie Boga, nie z uczynków, ale z tego, który powołuje; Powiedziano jej, że starszy będzie służył młodszemu; Jak jest napisane: Jakuba umiłowałem, ale Ezawa znienawidziłem.
Rz 9,10-13
Paweł buduje na tym argument, że wybranie nie zależy od uczynków, i robi to w rozdziale poświęconym temu, dlaczego Izrael w większości nie przyjął Mesjasza. Kontekst całego wywodu jest zbiorowy: chodzi o narody i o to, że Bóg ma prawo powołać kogo chce. Warto zauważyć, co Paweł zaraz potem robi z zarzutem, który sam sobie stawia.
Cóż więc powiemy? Czy Bóg jest niesprawiedliwy? Nie daj Boże!
Rz 9,14
Odpowiada zaprzeczeniem, a potem przechodzi do obrazu garncarza i gliny. Nie tłumaczy mechanizmu i nie mówi, że jednostki są z góry przeznaczone do zguby. Rozstrzyganie tego sporu na podstawie tego rozdziału jest dopisywaniem do niego treści, której w nim nie ma.
Które teksty oceniają Ezawa za jego własne czyny?
Żeby nie było żadnego rozpustnika lub bezbożnika jak Ezaw, który za jedną potrawę sprzedał swoje pierworodztwo. Wiecie przecież, że potem, gdy chciał odziedziczyć błogosławieństwo, został odrzucony. Nie znalazł bowiem miejsca na pokutę, choć ze łzami jej szukał.
Hbr 12,16-17
Tutaj Ezaw jest oceniony za własne czyny, nie za przeznaczenie: sprzedał pierworodztwo za jedną potrawę. To przemawia za tym, że jego odrzucenie miało przyczynę w jego decyzjach, ale zarazem kłóci się z obrazem wyboru dokonanego przed narodzeniem.
Który chce, aby wszyscy ludzie zostali zbawieni i doszli do poznania prawdy.
1 Tm 2,4
Zdanie o woli zbawienia wszystkich ludzi trudno pogodzić z odczytaniem, w którym los jednostki jest rozstrzygnięty w łonie matki. Pismo stawia oba zdania obok siebie i ich nie uzgadnia. Sama historia braci kończy się zresztą inaczej, niż zwykle się pamięta.
Ale Ezaw wybiegł mu naprzeciw, objął go, rzucił mu się na szyję i całował go. I płakali.
Rdz 33,4
Ezaw wybiega naprzeciw bratu, którego mógł zabić, obejmuje go i płacze. Nie jest to zachowanie człowieka odrzuconego przez Boga w sensie ostatecznym, a Księga Rodzaju nie mówi o nim ani jednego złego słowa w tej scenie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jaki był wieczny los Ezawa. Pismo mówi o jego potomkach i o utracie błogosławieństwa, a o tym milczy.
Nie wiemy, jak pogodzić wybranie z wolą zbawienia wszystkich. Paweł stawia to pytanie i odpowiada obroną prawa Boga, nie wyjaśnieniem.
Nie wiemy, czego dotyczyła pokuta, której Ezaw ze łzami nie znalazł. List do Hebrajczyków nie mówi, czy chodzi o zmianę decyzji Izaaka, czy o coś więcej.
Zobacz też: Księga Rodzaju · List do Hebrajczyków · Izaak · Jakub · Dawid · Paweł — znaczenie imienia
