Księga Amosa — streszczenie, bohaterowie i przesłanie

Księga Amosa to dziewięć rozdziałów mów i wizji pasterza z judzkiego Tekoa, którego Jahwe (PAN) posłał na północ, do Królestwa Izraela, w czasach jego największego bogactwa za Jeroboama II. W jednym zdaniu: Bóg, który sądzi wszystkie narody, zapowiada upadek Izraela za wyzysk ubogich, przekupne sądy i kult bez posłuszeństwa, ale na końcu obiecuje podnieść upadły przybytek Dawida i zasadzić lud z powrotem w jego ziemi. To trzecia z ksiąg Dwunastu Proroków (hebr. Trej Asar), zwanych w tradycji chrześcijańskiej prorokami mniejszymi.

Streszczenie w 5 zdaniach

1. Amos ogłasza wyroki na sześciu sąsiadów Izraela, potem na Judę, a na końcu, najdłużej, na sam Izrael, który sprzedaje ubogich i ucisza proroków.
2. W trzech mowach zaczynających się od słów „Słuchajcie tego słowa” (Am 3,1) prorok oskarża Samarię o zdzierstwo, zbytek i pusty kult w Betel i Gilgal oraz przypomina plagi, po których lud i tak nie wrócił do Boga.
3. Wzywa, by szukać Jahwe, a nie sanktuariów, zapowiada, że dzień Jahwe będzie ciemnością, i ogłasza, że bogacze leżący na łożach z kości słoniowej pójdą do niewoli jako pierwsi.
4. W pięciu wizjach Amos najpierw uprasza zmiłowanie, potem słyszy, że wyrok zapadł, a kapłan Amazjasz wygania go z Betel jako spiskowca przeciw królowi.
5. Księga kończy się sądem, przed którym nikt się nie ukryje, i obietnicą, że Bóg nie zgładzi doszczętnie domu Jakuba, odbuduje przybytek Dawida i przywróci lud na jego ziemię.

Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale

Wyroki na narody i na Izrael — rozdziały 1–2

Rozdział 1 — Po nagłówku z datą, „dwa lata przed trzęsieniem ziemi” (Am 1,1), prorok ogłasza, że „Pan zagrzmi z Syjonu” (Am 1,2). Kolejno pada wyrok na Damaszek za zmiażdżenie Gileadu żelaznymi saniami do młócenia, na Gazę i Tyr za sprzedaż całych grup jeńców Edomowi, na Edom za bezlitosny pościg za bratem i na Ammonitów za rozcinanie brzemiennych kobiet w Gileadzie.

Rozdział 2 — Moab zostaje osądzony za spalenie kości króla Edomu na wapno, Juda za odrzucenie prawa Jahwe, a Izrael za to, że „sprzedali sprawiedliwego za srebro, a ubogiego za parę sandałów” (Am 2,6). Bóg przypomina, że wyprowadził ich z Egiptu i wzbudzał proroków oraz nazirejczyków, a oni poili nazirejczyków winem i zakazywali prorokom mówić; dlatego w dniu sądu nie ucieknie ani szybki, ani mocarz.

Trzy mowy przeciw Samarii — rozdziały 3–6

Rozdział 3 — Wybranie oznacza rozliczenie: „Tylko was uznałem spośród wszystkich rodów ziemi” (Am 3,2), więc kara będzie tym większa. Seria pytań o lwa, sidła i trąbę kończy się stwierdzeniem, że prorok musi mówić, skoro Bóg przemówił; Aszdod i Egipt są wezwani na góry Samarii jako świadkowie grabieży, a Bóg zapowiada odcięcie rogów ołtarza w Betel i zburzenie domów z kości słoniowej.

Rozdział 4 — Amos nazywa bogate kobiety Samarii „krowy Baszanu” (Am 4,1), bo uciskają biednych i żądają od mężów wina, a pielgrzymów do Betel i Gilgal ironicznie zaprasza słowami: „w Gilgal rozmnóżcie przestępstwo” (Am 4,4). Pięć klęsk — głód, susza, pleśń i gąsienice w ogrodach, zaraza z mieczem i zniszczenie jak Sodomy — kończy się tym samym refrenem: „a jednak nie nawróciliście się do mnie” (Am 4,9).

Rozdział 5 — Prorok śpiewa pieśń żałobną nad Izraelem, który jeszcze żyje, i kilka razy wzywa, by szukać Boga i dobra, a nie Betel, Gilgal i Beer-Szeby. Potępia łapówki i wypaczanie spraw ubogich „w bramie”, ostrzega tych, którzy wyczekują dnia Jahwe, i ogłasza, że Bóg nienawidzi ich świąt, dopóki sąd nie popłynie jak woda.

Rozdział 6 — „Biada beztroskim na Syjonie” (Am 6,1) i w Samarii: ucztują na łożach z kości słoniowej, piją wino z czasz, „a nie bolejecie nad utrapieniem Józefa” (Am 6,6). Pierwsi pójdą do niewoli; Bóg wzbudzi naród, który będzie uciskał Izrael „od wejścia do Chamat aż do strumienia pustyni” (Am 6,14), czyli na całym obszarze świeżo odzyskanym przez Jeroboama.

Pięć wizji i obietnica odbudowy — rozdziały 7–9

Rozdział 7 — Po wizjach szarańczy i ognia Amos prosi o litość i Bóg odstępuje od kary; po trzeciej wizji, z pionem murarskim, pada zdanie „Już mu więcej nie odpuszczę” (Am 7,8). Kapłan Amazjasz donosi królowi Jeroboamowi, że Amos spiskuje, i wygania proroka z Betel, a Amos odpowiada, że nie jest zawodowym prorokiem, i zapowiada Amazjaszowi osobisty wyrok.

Rozdział 8 — Czwarta wizja, kosz letnich owoców, oznacza, że nadszedł koniec Izraela. Prorok oskarża kupców, którzy nie mogą się doczekać końca nowiu i szabatu, by fałszować miary i kupować ubogich, i zapowiada ciemność w samo południe oraz głód słuchania słów Jahwe.

Rozdział 9 — W piątej wizji Bóg stoi przy ołtarzu i każe uderzyć w nadproże; przed Jego sądem nikt nie ukryje się ani w otchłani, ani na Karmelu, ani na dnie morza. Grzeszne królestwo zostanie zgładzone, ale nie cały dom Jakuba: Bóg przesieje lud jak przez sito, podniesie przybytek Dawida, odbuduje miasta i zasadzi Izraela w jego ziemi na stałe.

Bohaterowie

• Amos — pasterz i zbieracz fig sykomory z Tekoa w Judzie, posłany z proroctwem do północnego Izraela. Sam podkreśla, że nie należał do prorockiego środowiska i że Bóg wziął go „gdy chodziłem za bydłem” (Am 7,15).
• Amazjasz — kapłan sanktuarium w Betel, które nazywa świątynią króla. Oskarża Amosa o spisek i każe mu wracać do Judy; zob. Amos kontra Amazjasz w Betel. Nie mylić z królem Judy o tym samym imieniu.
• Jeroboam II — król Izraela, syn Joasza, panował czterdzieści jeden lat w Samarii (2 Krl 14,23) i przywrócił dawne granice państwa. Amazjasz przekazuje mu słowa Amosa, że „Jeroboam umrze od miecza” (Am 7,11); w samym proroctwie wyrok dotyczy „domu Jeroboama” (Am 7,9), a jego syn Zachariasz po sześciu miesiącach panowania zginął w spisku Szalluma (2 Krl 15,8-10).
• Uzjasz — król Judy, wymieniony w nagłówku księgi jako punkt odniesienia dla daty. W innych przekładach Ozjasz, w Księgach Królewskich także Azariasz; zob. tablica nagrobna Ozjasza.
• Dawid — nie występuje w akcji, ale pojawia się dwa razy: bogacze Samarii naśladują go, wymyślając instrumenty (Am 6,5), a obietnica końcowa dotyczy odbudowy jego upadłego przybytku (Am 9,11).

Autor i czas powstania

Nagłówek przypisuje słowa Amosowi, „który był jednym spośród pasterzy z Tekoa” (Am 1,1). Tekoa leżała na skraju Pustyni Judzkiej, kilkanaście kilometrów na południe od Jerozolimy. Słowo użyte tu na pasterza, noked, pojawia się jeszcze tylko raz, przy Meszy, królu Moabu, który „był hodowcą owiec” i płacił daninę w setkach tysięcy zwierząt (2 Krl 3,4). Dlatego część badaczy widzi w Amosie zamożnego hodowcę, a nie najemnego pastucha. W sporze z Amazjaszem Amos mówi o sobie inaczej: był pasterzem bydła i zbierał figi sykomory (Am 7,14). Sykomory rosły niżej, jak „sykomory na nizinie” (1 Krl 10,27), więc prorok mógł pracować także poza górzystym Tekoa. Oba opisy da się pogodzić, ale nie wiemy, jak zamożny był naprawdę.

Najważniejsze jest to, czym Amos nie był. „Nie byłem prorokiem ani nawet synem proroka” (Am 7,14) — to odcięcie się od prorockich grup, które żyły z tej posługi (zob. czy w Izraelu istniały szkoły prorockie).

Czas: panowanie Uzjasza w Judzie i Jeroboama II w Izraelu (Am 1,1). Jeroboam odzyskał ziemie „od wejścia do Chamat aż do Morza Stepowego” (2 Krl 14,25), co zapowiedział prorok Jonasz; jego rolę na dworze opisuje artykuł o Jonaszu jako proroku Jeroboama II. W tych samych latach zaczął działać Ozeasz (Oz 1,1), którego księga stoi w kanonie tuż przed Joelem i Amosem — zob. Księga Ozeasza. Wystąpienia Amosa datuje się zwykle na około 760–750 p.n.e.; to przybliżenie, bo daty panowań obu królów uczeni liczą różnie. Tło polityczne, z rosnącą Asyrią w oddali, opisuje artykuł Prorocy VIII wieku na tle asyryjskim. Samego trzęsienia ziemi nie da się dziś precyzyjnie datować, ale zapamiętano je na długo: jeszcze Zachariasz mówi o ucieczce „przed trzęsieniem ziemi za dni Uzjasza, króla Judy” (Za 14,5).

Jak powstała księga? Większość tekstu to mowy w pierwszej osobie lub słowa Boga przekazane przez proroka, ale scena w Betel (Am 7,10-17) opowiada o Amosie w trzeciej osobie, więc przynajmniej ją spisał ktoś z jego otoczenia albo późniejszy redaktor. Wielu badaczy uważa za późniejsze dodatki wyrocznię przeciw Judzie (Am 2,4-5), trzy krótkie hymny o Stwórcy (Am 4,13; 5,8-9; 9,5-6) i obietnicę końcową (Am 9,11-15), bo mówi ona o przybytku Dawida jako już upadłym. Inni bronią jedności księgi i wskazują, że Amos zapowiadał upadek także Jerozolimy (Am 2,5). O dalszych losach Amosa Biblia milczy; późny apokryf Żywoty proroków podaje, że zabił go syn Amazjasza, ale to legenda bez oparcia w Piśmie. Uwaga na zbieżność imion: Izajasz był synem Amosa (Iz 1,1), lecz po hebrajsku to inne imię, Amoc, i inna osoba.

Struktura księgi

Budowę otwarcia omawia artykuł Za trzy występki i za cztery, a sam gatunek — wyrocznia przeciw narodom.

Przesłanie i główne tematy

Bóg wszystkich narodów. Jahwe sądzi Aramejczyków, Filistynów i Moabitów za zbrodnie wobec innych ludów, a nie za łamanie Tory, której nie dostali. Izrael nie ma monopolu na Boże prowadzenie: Bóg wyprowadził też „Filistynów z Kaftor i Syryjczyków z Kir” (Am 9,7).

Wybranie to odpowiedzialność. Przymierze nie jest polisą ubezpieczeniową. Właśnie dlatego, że Bóg wybrał Izraela spośród narodów, rozlicza go surowiej niż sąsiadów (Am 3,2).

Sąd i sprawiedliwość. Najczęstsza para słów księgi to miszpat (sąd, prawo, rozstrzygnięcie sprawy) i cedaka (sprawiedliwość, uczciwość w relacjach). Amos wytyka, że zamieniono je w piołun (Am 5,7; 6,12), a wzywa: „ustanówcie sąd w bramie” (Am 5,15), bo w bramie miasta rozstrzygano spory. Więcej o tym rdzeniu w haśle cedek — sprawiedliwość jako właściwa miara.

Kult, który nie podoba się Bogu. Ofiary, pieśni i święta w Betel trwały bez przerwy, ale Bóg mówi: „Nienawidzę waszych uroczystych świąt” (Am 5,21). Nie chodzi o zniesienie kultu, tylko o kult ludzi, którzy rano składają ofiary, a w dzień przekupują sędziów. Szerzej w artykule Nienawidzę waszych świąt (Am 5).

Dzień Jahwe. Słuchacze czekali na dzień, w którym Bóg rozprawi się z ich wrogami. Amos odwraca to oczekiwanie: „Jest on ciemnością, a nie światłością” (Am 5,18) — dla Izraela, który zachowuje się jak jego wrogowie. Omawia to artykuł Amos 5,18-20 o dniu Jahwe.

Słowo, którego nie chcą słuchać. Izrael kazał prorokom milczeć (Am 2,12), Amazjasz wygania proroka z Betel (Am 7,12-13), więc karą będzie brak słowa: ludzie będą go szukać „od morza do morza” i nie znajdą (Am 8,11-12).

Resztka i nadzieja. Nawet w najsurowszych rozdziałach pada „może”: „Może wtedy Pan, Bóg zastępów, zlituje się nad resztką Józefa” (Am 5,15). Zakończenie spełnia tę nadzieję: sito przesieje lud, ale ziarno nie zginie (Am 9,9).

Najważniejsze wersety

Wybranie nie chroni przed sądem, tylko go zaostrza — zdanie, które otwiera mowy przeciw Samarii:

Tylko was uznałem spośród wszystkich rodów ziemi, dlatego was ukarzę za wszystkie wasze nieprawości.

Am 3,2 (UBG)

Zakończenie wyliczanki pięciu klęsk. Skoro lud nie wrócił do Boga, Bóg sam przyjdzie na spotkanie — i nie będzie to spotkanie radosne:

Dlatego tak ci uczynię, Izraelu, a ponieważ zamierzam ci tak uczynić, przygotuj się na spotkanie ze swym Bogiem, Izraelu!

Am 4,12 (UBG)

Najczęściej cytowane zdanie księgi, zamykające mowę o świętach bez sprawiedliwości. Hebrajskie słowa to właśnie miszpat i cedaka; tekst po hebrajsku i jego odczytania omawia studium wersetu Amosa 5,24.

Niech raczej sąd tryska jak woda, a sprawiedliwość jak gwałtowny strumień.

Am 5,24 (UBG)

Odpowiedź Amosa kapłanowi z Betel — o tym, skąd prorok ma prawo mówić:

Wtedy Amos odpowiedział Amazjaszowi: Nie byłem prorokiem ani nawet synem proroka, lecz byłem pasterzem bydła i tym, który zbiera figi sykomory. Ale Pan mnie wziął, gdy chodziłem za bydłem, i powiedział do mnie Pan: Idź, prorokuj memu ludowi Izraelowi.

Am 7,14-15 (UBG)

Kara najcięższa, bo dotyczy samego kontaktu z Bogiem. Zapowiedź następuje zaraz po oskarżeniu kupców, którzy nie mogli się doczekać końca szabatu:

Oto nadchodzą dni, mówi Pan Bóg, gdy ześlę głód na ziemię, nie głód chleba ani pragnienie wody, ale słuchania słów Pana. I będą się błąkać od morza do morza, i od północy aż na wschód będą biegać, szukając słowa Pana, ale go nie znajdą.

Am 8,11-12 (UBG)

Ostatnie słowo księgi to obietnica. Te dwa wersety zacytował Jakub na zgromadzeniu w Jerozolimie (Dz 15,16-17):

W tym dniu podniosę upadły przybytek Dawida i zamuruję jego wyłomy; wzniosę jego ruiny i odbuduję go, jak za dawnych dni; Aby posiedli resztki Edomu i wszystkie narody, nad którymi wzywano mojego imienia, mówi Pan, który to czyni.

Am 9,11-12 (UBG)

Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma

Amos nie ogłasza nowej moralności. Jego oskarżenia to zarzuty łamania Tory, którą Izrael znał. Juda zostaje skazana, bo „odrzucili prawo Pana i nie przestrzegali jego przykazań” (Am 2,4), a wobec Izraela prorok wylicza konkretne przepisy:

• zastawione szaty, na których wierzyciele leżą przy ołtarzach (Am 2,8), choć Tora kazała oddać zastaw przed zachodem słońca (Wj 22,26; Pwt 24,12-13);
• zmniejszona efa i fałszywe wagi (Am 8,5), wbrew nakazowi „efę sprawiedliwą” mieć (Kpł 19,36) i zakazowi dwóch różnych odważników (Pwt 25,13-15);
• pojenie nazirejczyków winem (Am 2,12), choć ślub nazirejski wykluczał wino (Lb 6,3);
• ofiary z zakwasem palone w Betel (Am 4,5), choć zakwasu nie wolno było spalać na ołtarzu (Kpł 2,11).

Szczególnie wymowny jest Am 8,5. Kupcy pytają: „Kiedy minie szabat, abyśmy mogli otworzyć spichlerze”. Szabat był więc w Izraelu przestrzegany na zewnątrz — handel stał — ale ludzie odliczali godziny do jego końca. Ten sam werset pokazuje, że w dniu nowiu też nie handlowano, choć Tora nakazuje przy nowiu ofiary i trąbienie, a nie odpoczynek (więcej: Czy trzeba obchodzić nów księżyca?). Wniosek Amosa nie brzmi „porzućcie szabat”, tylko: szabat bez uczciwości w pozostałe dni jest dla Boga ciężarem. O samym dniu odpoczynku piszemy na stronie szabat.

Podobnie ze świętami. W Am 5,21 Bóg mówi o świętach Izraela jako o „waszych”, a w Torze nazywa je swoimi: „One są moimi uroczystymi świętami” (Kpł 23,2). Kalendarz w Betel był zresztą od początku przerobiony przez człowieka: Jeroboam I postawił tam złotego cielca i ustanowił święto w ósmym miesiącu, „w tym miesiącu, który sobie wymyślił” (1 Krl 12,33), zamiast siódmego z Kpł 23,34. Amos odrzuca święta ludzkie i święta obchodzone bez sprawiedliwości, a nie święta Jahwe.

Jeszua (Jezus) mówi w tym samym duchu do uczonych w Piśmie, którzy dawali dziesięcinę z przypraw, a zaniedbywali sąd, miłosierdzie i wiarę: „To należało czynić i tamtego nie zaniedbywać” (Mt 23,23). Posłuszeństwo w drobnych przepisach i sprawiedliwość wobec ludzi mają iść razem. Jak to się ma do zbawienia z łaski, wyjaśnia strona łaska i prawo.

Zapowiedzi Mesjasza

Jedyna wyraźna zapowiedź mesjańska Amosa to końcowa obietnica: „podniosę upadły przybytek Dawida” (Am 9,11). Hebrajskie sukkat Dawid to dosłownie szałas, namiot Dawida — obraz dynastii, która skurczyła się do rozpadającej się budy. Bóg obiecuje ją podnieść, zamurować wyłomy i odbudować „jak za dawnych dni”. Nowe Przymierze widzi spełnienie tej obietnicy w Jeszui, synu Dawida.

Na zgromadzeniu w Jerozolimie, gdy spierano się, na jakich warunkach przyjąć wierzących z pogan, Jakub, brat Jeszui, zacytował Amosa: „odbuduję upadły przybytek Dawida” (Dz 15,16). Uczciwie trzeba dodać, że cytat w Dziejach brzmi inaczej niż tekst hebrajski. U Amosa lud ma zająć „resztki Edomu”, a w Dziejach: „Aby ludzie, którzy pozostali, szukali Pana” (Dz 15,17). Jakub przytacza grecki przekład (Septuagintę), którego tłumacze odczytali podobnie wyglądające hebrajskie słowa inaczej: adam, czyli ludzie, zamiast Edom, oraz szukać zamiast posiąść (w hebrajskim różnica jednej litery). Wspólne jest jedno: narody, „nad którymi wzywano mojego imienia” (Am 9,12), należą do odbudowanego domu Dawida. Takie różnice omawia artykuł Gdy Nowe Przymierze cytuje Tanach inaczej, a wnioski zgromadzenia — Dekret jerozolimski (Dz 15).

Amos pojawia się w Nowym Przymierzu jeszcze raz: Szczepan przytacza Am 5,25-27 jako dowód, że Izrael od pustyni skłaniał się do bożków (Dz 7,42-43). I tu słychać przekład grecki, a zamiast „poza Damaszek” (Am 5,27) pada „poza Babilon” (Dz 7,43); zob. Am 5,25-27 w mowie Szczepana.

Dla ucznia: motywy i pytania

• Formuła liczbowa „Z powodu trzech występków” (Am 1,3) — osiem razy, z narastającym napięciem.
• Ogień — w siedmiu wyroczniach Bóg zsyła ogień na mury i pałace; ósma, przeciw Izraelowi, jest inna i dłuższa.
• Lew — Bóg „zagrzmi z Syjonu” (Am 1,2), a prorok pyta: „Lew ryknął, któż się nie ulęknie?” (Am 3,8).
• Refren „a jednak nie nawróciliście się do mnie” — pięć razy w Am 4,6-11.
• Hymny o Stwórcy zakończone formułą w rodzaju „Pan, Bóg zastępów, to jego imię” (Am 4,13; także 5,8; 9,6).
• Gry słów — letnie owoce (kajic) i koniec (kec) w Am 8,1-2; w Am 6,13 wielu komentatorów słyszy nazwy dwóch miast zdobytych w Zajordaniu, Lo-Debar („nic”) i Karnaim („rogi”).
• Szukanie — „Szukajcie mnie, a będziecie żyć” (Am 5,4) i szukanie słowa, którego nie będzie (Am 8,12).
• Wstawiennictwo proroka — Amos dwa razy wyprasza zmiłowanie (Am 7,2-6), zanim wyrok staje się nieodwołalny.

Dlaczego Amos zaczyna od wyroków na sąsiadów Izraela?

Bo buduje pułapkę retoryczną. Zarzuty wobec Damaszku, Gazy czy Ammonu (Am 1,3-15) to zbrodnie wojenne, które słuchacze w Samarii sami potępiali. Po Moabie przychodzi Juda, rywal z południa, a dopiero potem Izrael — i jego lista jest najdłuższa (Am 2,6-16). Kto zgodził się z wyrokiem na wrogów, musi przyjąć ten sam miernik dla siebie.

Czy Bóg w Księdze Amosa odrzuca ofiary i święta w ogóle?

Nie. W Am 5,21-23 Bóg mówi o „waszych” świętach i ofiarach, obchodzonych w Betel i Gilgal przez ludzi, którzy przekupywali sędziów (Am 5,12). Warunkiem ich przyjęcia jest sąd i sprawiedliwość (Am 5,24). Święta Jahwe z Kpł 23 Bóg nazywa swoimi (Kpł 23,2), a prorocy później zapowiadają ich obchodzenie także przez narody (Za 14,16). Podobną zasadę głosił już Samuel: posłuszeństwo lepsze niż ofiara.

Co znaczy głód „słuchania słów Pana”?

To kara symetryczna do winy. Izrael kazał prorokom milczeć (Am 2,12; 7,16), więc przyjdzie czas, gdy ludzie będą szukać słowa Jahwe, a Bóg nie będzie się odzywał (Am 8,11-12). Ludzie, którzy chcieli uciszyć proroków, dostaną ciszę, o którą prosili, i dopiero wtedy odczują brak: nawet młodzi i silni zemdleją z pragnienia (Am 8,13).

Czy Księga Amosa zapowiada tylko zagładę?

Przeważa sąd, ale nie jest ostatnim słowem. Amos wyprasza odwołanie dwóch klęsk (Am 7,3.6), wzywa do szukania Boga, „a będziecie żyć” (Am 5,6), a wyrok na królestwo ma wyjątek: „Jednak nie zgładzę doszczętnie domu Jakuba” (Am 9,8). Zapowiedziany upadek przyszedł w 722 p.n.e., gdy Asyria zdobyła Samarię (zob. co Asyria zrobiła z Samarią po 722 roku), ale księga kończy się obrazem gór ociekających moszczem i ludu zasadzonego w ziemi na zawsze (Am 9,13-15).

Czytaj dalej

• Księga Amosa 1 w przekładzie interlinearnym
• Porównanie przekładów Amosa 1
• Księga Joela — sąsiednia księga, która także mówi, że Bóg „zagrzmi z Syjonu” (Jl 3,16)
• Księga Abdiasza — cała poświęcona wyrokowi na Edom
• Dzień Pana — u proroków nie zawsze o końcu świata
• Kult zastępów niebieskich — tło gwiazdy bożków z Am 5,26
• Imię Boga: Jahwe